Mensenrechten Vandaag

In Egypte was straffeloze foltering in de afgelopen decennia geen onbekend verschijnsel. ‘Torture and ill-treatment continued to be systematic’ is een zin die, met een paar varianten, al zeker zo’n twintig jaar in het hoofdstuk Egypte van het Amnesty International-jaarboek is terug te vinden.

Het was waarschijnlijk ook geen toeval dat een van de staten waaraan de vorige Amerikaanse regering ondervraging van terrorismeverdachten bij gelegenheid uitbesteedde nu juist het land van Hosni Mubarak was.

Als je decennialang met zo’n beetje absolute macht een land regeert en in dat land foltert de overheid gedurende die tijd op vrij grote schaal, dan is het niet raar dat waarnemers vermoeden dat je daarvan als beetje autocraat wel weet had. Sterker, er zullen al snel gegronde vermoedens zijn dat de hoogste leider die praktijken gedoogde, wellicht aanmoedigde en mogelijk zelfs opdracht ertoe gaf. 

Als staatshoofd, regeringsleider of minister van buitenlandse zaken geniet je in het buitenland voor dergelijke misdrijven meestal vrijwaring van strafvervolging. Al zijn er steeds vaker slachtoffers, politieke tegenstanders en mensenrechtenorganisaties die toch buitenlandse strafrechtelijke vervolging pogen te bewerkstelligen. Maar deze immuniteit raak je, net als andere parafernalia van de macht, kwijt zodra je je ambt verlaat. Voor andere (gewezen) overheidsfunctionarissen is immuniteit voor strafvervolging in het buitenland al helemaal geen uitgemaakte zaak meer.

Deze omstandigheid maakt het vertrek van president Mubarak uit zijn ambt en uit zijn land niet per se gemakkelijker. Er zijn heel wat staten waar vermeende buitenlandse folteraars er niet meer zeker van kunnen zijn dat de justitiële autoriteiten hun ongemoeid zullen laten. Voormalig staatshoofd of niet. Vervolging, terugzending naar huis en overdracht aan een internationale jurisdictie zoals het Internationaal Strafhof of een speciaal tribunaal zijn tegenwoordig reële opties voor voormalige leiders met een rijke kerfstok.

Zelfs voormalig president George W. Bush kan daarvan meepraten. Hij zou deze week een toespraak houden in Zwitserland, maar zag op het laatste moment af van zijn bezoek. Volgens berichten vreesde hij juridische actie. Enkele maanden geleden erkende Bush zelf opdracht te hebben gegeven voor het ‘waterboarden’ van twee Al Qaïda-verdachten. ‘Waterboarden’ is een vorm van foltering. Amnesty International stelde de Zwitserse autoriteiten in kennis van feitelijke bevindingen en een juridische analyse waaruit volgen zou dat de Zwitsers een plicht hebben om een strafrechtelijk onderzoek te openen zodra Bush in het land aanwezig zou zijn. Bush bleef thuis.

Het is dus goed voorstelbaar dat Hosni Mubarak zich dezer dagen de vraag stelt: waarheen? Er zijn steeds minder gegarandeerd veilige havens. En daar waar justitie nu nog niet dreigt, wankelt wellicht morgen, onvoorzien, het regime. Zie Egypte. Wie zou, staande in zijn schoenen, niet een paar maanden bedenktijd bedingen?

Onomstreden zijn die strafrechtelijke onderzoeken naar en vervolgingen van staatshoofden, regeringsleiders, andere overheidsfunctionarissen en hun voorgangers niet. Als George W. Bush naar Nederland zou zijn gereisd, bijvoorbeeld om een speech te houden in de juridische hoofdstad van de wereld (Den Haag), dan zou Nederland net zo’n juridisch memorandum van Amnesty hebben gekregen als de Zwitsers. Daar ziet minister Rosenthal niet reikhalzend naar uit. Vandaar dat zijn ambtenaren hem onlangs advies moesten geven over wat hij kan doen om vervolging in Nederland van buitenlandse overheidsfunctionarissen te voorkomen. Dat leverde een braaf geheim memo op over welke de beperkte mogelijkheden voor Rosenthal zijn om buitenlandse verdachten van zware, georganiseerde criminaliteit (foltering, oorlogsmisdrijven, volkenmoord) te beschermen tegen het Nederlandse OM.

Wat niet uitdrukkelijk in dat memo staat is dat Nederland een wet heeft die vervolging in Nederland mogelijk maakt van verdachten van genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en foltering buiten Nederland door niet-Nederlanders gepleegd, op voorwaarde dat de verdachte aanwezig is op Nederlands grondgebied en dat het daarom bizar zou zijn om strafrechtelijk onderzoek of vervolging te stuiten of te vertragen juist zodra aan die voorwaarde is voldaan! Als dat beleid wordt, is een zinlozer wet nauwelijks denkbaar. In de juridische hoofdstad van de wereld had een tikkeltje meer ambtelijke moed best gemogen. Noblesse oblige.

Toen het geheime memo onbedoeld openbaar werd liet het ministerie van Buitenlandse Zaken onmiddellijk weten dat het slechts om een ambtelijke verkenning ging. De minister had nog geen beleid vastgesteld. Het dreigde net een publicitair zaakje te worden in Nederland, toen de Egyptische Toestanden zo’n beetje elk ander nieuws verdrongen. Sindsdien volgen wij allemaal CNN en Al Jazeera om te bezien waarheen Mubarak gaat, als hij gaat. Maar laten we vooral ook Rosenthal in het oog houden, nu we het memo van zijn verkenners kennen. Zijn wegen zijn vooralsnog niet ondoorgrondelijk, maar wel zorgwekkend.