Mensenrechten Vandaag

Zelden veroorzaakte een speldje zo veel ophef. ‘En vertier’ zou ik daaraan toevoegen als het niet om gevangenschap en andere vormen van systematische repressie ging. In literair Nederland woedt een polemiek over een speldje van Amnesty International, over megafoondiplomatie versus subtiele beïnvloeding, over boycots en goedkope gebaren versus duurzame relaties om echte verbeteringen in China te bewerkstelligen. Waar gaat het debat over?

Via de NRC vernam ik gisteren dat schrijver Herman Koch een Amnesty-speldje heeft weggegooid. Zo, dat is een helder gebaar. Koch stak in Beijing zijn mening niet onder stoelen of banken. Hij laat zich niet vertellen wat-ie vinden moet, althans niet door Amnesty. En al helemaal niet wat hij dragen moet, zeker niet door Amnesty. Dat lijkt mij een redelijk standpunt. Rest de vraag of het klopt dat  Amnesty Herman Koch en andere Nederlandse schrijvers heeft verteld wat zij moeten vinden en op welke wijze zij hun mening kenbaar moeten maken, zoals door het dragen van een broche, een speldje of een rode ster op de revers. Volgens mij niet.

Het speldje
Amnesty heeft de Nederlandse schrijvers die naar de internationale boekenbeurs in Beijing gingen inderdaad twee solidariteitsspeldjes geschonken. Het waren miniatuurversies van de inmiddels bekende ‘Empty Chair’ van de Nederlandse kunstenaar Maarten Baas. De ‘Empty Chair’ symboliseert de lege stoel van Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo, inmiddels waarschijnlijk China’s bekendste gevangene. Dit is wat Amnesty, overigens samen met de schrijversvereniging PEN Nederland, over die vermaledijde speldjes heeft gesuggereerd aan Nederlandse schrijvers, per brief deze zomer:

‘Eén ervan zou u in Beijing kunnen dragen. De ander zou u kunnen weggeven, als teken van respect voor een gelauwerde, maar gevangen collega, voor een vrijdenker achter slot en grendel, voor een van de opstellers van Charta ’08, dat manifest waarin Chinese schrijvers, intellectuelen, advocaten en hervormers slechts vragen om respect voor de rechten van de mens en de rechtsstaat.

Wij wensen u een goede reis en nodigen u in september uit voor een ontmoeting. Dan horen wij graag van u welke vrijheid u in Beijing nemen kon om de onvrijheid van Chinese collega’s ter sprake te brengen.’

‘t Was maar een suggestie waartegen sommige Hollandse schrijvers in Beijing zich dus kranig hebben geweerd. Ik houd het er nog maar even op dat Amnesty een redelijk verzoek deed. In ieder geval niet onredelijker dan de verzoeken die Amnesty ook aan ministers, staatssecretarissen, burgemeesters, wethouders en handelsdelegaties in de afgelopen jaren heeft gedaan.

De geadresseerden konden natuurlijk, om goede of minder goede redenen, ervan afzien dat speldje te dragen. Maar waarom moest die weigering zo breed uitgemeten worden, begeleid van krachtige kwalificaties als ‘domme actie’ (Bernlef) en ‘wat een onzin allemaal’ (Van Dis). Is het zó belangrijk te laten weten niet aan een suggestie van Amnesty gehoor geven? Het is wel ironisch met hoeveel Hollands kabaal uit Beijing werd gemeld dat megafoondiplomatie niet werkt. Dat zou kunnen, maar wie vroeg er dan om een megafoon en wie hanteerde dat ding nu eigenlijk?

Boycot
Henk Pröpper, de directeur van het Nederlandse Letterenfonds (NLF) en chef de mission van literair Nederland in Beijing, liet herhaaldelijk via de media weten geen voorstander te zijn van een boycot van de boekenbeurs in Beijing. Een helder standpunt. Maar wie pleitte er eigenlijk voor een boycot? Dit weekeinde meldde cabartier Eric van Muiswinkel zich in het dagblad Trouw als voorstander daarvan. En gisteravond in een gedachtenwisseling met Herman Pleij en Ramsey Nasr in DWDD ook de schrijver P.F. Thomése. Maar maandenlang had hoegenaamd niemand in het publieke debat een boycot bepleit. Toch bleef het Letterenfonds maar herhalen daarvan geen voorstander te zijn.

Amnesty pleitte, zoals men bij het fonds wist, niet voor een boycot van de boekenbeurs. Amnesty pleitte in 2008 evenmin voor een boycot van de Olympische Spelen. Maar net als toen vroeg Amnesty nu wel aan de officiële China-gangers om zich in China op een voor hun gepaste wijze in te zetten voor verbetering van de mensenrechten in China. Daarvoor had Amnesty ook suggesties. Die kwamen er kort gezegd op neer dat Amnesty het NLF vroeg ontmoetingen met Chinese schrijvers te organiseren buiten de officiële beurs om. Veel kritische schrijvers waren immers niet welkom op de beurs en sommige werden zelfs vanwege de beurs onder huisarrest geplaatst.

Ten tweede verzocht  Amnesty Nederlandse schrijvers en het Letterenfonds het mogelijke te doen voor schrijvers die al voor aanvang van de beurs gevangen zaten, zoals Liu Xiaobo, Nurmemet Yasin en Yang Tongyan. Voor deze schrijvers wordt al enige tijd door mensenrechtenorganisaties internationaal actie gevoerd. Het zal Liu Xiaobo niet helpen als de Chinese overheid en de plaatselijke communistische partij de indruk krijgen dat de rest van de wereld zich niet meer druk maakt over het lot van gevangen Chinese schrijvers, advocaten en activisten die vriendelijk om wat meer vrijheid, wat meer democratie en wat mee rechtsstaat vroegen.

Inmiddels vernam ik via Het Parool dat wat de Amsterdamse cultuurwethouder Carolien Gehrels (zij was ook in China) betreft Liu Xiaobo maar beter geduld kan oefenen. Zij zegt volgens de krant dat je relaties eerst moet verdiepen alvorens Chinezen (ik neem aan dat zij daarmee Chinese staats- en partijfunctionarissen bedoelt) lastig te vallen met mensenrechten. Dat verdiepen zal nog wel even duren. Misschien kan de Empty Chair zo lang een plaats krijgen voor het Amsterdamse gemeentehuis. Of zou dat lege symboolpolitiek zijn?

Contraproductief?
Amnesty zet zich al decennialang in voor verbetering van de mensenrechten in China, soms publiekelijk, soms meer in stilte. Doodstraf, martelingen, politieke gevangenschap, oneerlijke processen en gebrek aan vrijheid van meningsuiting staan daarbij centraal. Sommige Nederlandse schrijvers wisten ons te vertellen dat publieke aandacht contraproductief is. Onze ervaring is, met alle respect, toch ook een andere. Het heeft er echt alle schijn van dat recente internationale deining rond de gevangenschap van kunstenaar Ai Weiwei bijdroeg aan zijn vrijlating uit gevangenschap. Ook de zaak van de gevangen journalist Shi Tao, slachtoffer van de Chinese internetcensuur, kreeg de afgelopen jaren veel aandacht. Hij kwam niet vrij, maar zijn gevangenisomstandigheden verbeterden wel. De gevangen activist en winnaar van de Sacharovprijs Hu Jia organiseerde zelf met zijn vrouw zo veel mogelijk bekendheid en aandacht als vorm van internationale bescherming.

China is een groot en complex land. Ook Amnesty heeft hier de wijsheid niet in pacht. Vandaar dat wij bij ons onderzoek en onze andere activiteiten samenwerken met Chinese mensenrechtenactivisten in en buiten China. In samenspraak met hen bepalen wij onze acties. Om hen gaat het. Zij verdienen onze steun.

Ps: het speldje van de Empty Chair is voor € 19.95 te koop in de webshop van Amnesty. Van elk verkocht speldje gaat € 10 naar het PEN Emergency Fund, een internationaal fonds voor schrijvers in nood.