Mensenrechten Vandaag

Het ATT struikelt voor de finish, maar de race gaat door.

Het historische akkoord is er niet gekomen. Nog niet. Op de laatste dag van de VN-conferentie blokkeerden de Verenigde Staten, Rusland en China de totstandkoming van het eerste internationale wapenhandelverdrag in de geschiedenis. We hebben meer tijd nodig om consensus te krijgen, zeiden ze. Het is een nette manier om te zeggen dat dit verdrag even niet uitkomt. Welke redenen voerden de drie grootmachten, tevens grootste wapenhandelaren ter wereld, hiervoor aan?

De VS vonden dat er niet genoeg tijd was om het ontwerpverdrag grondig te bestuderen. De afgevaardigde vroeg daarom uitstel aan. Grondigheid lijkt me te prijzen in een grootmacht, maar geloofwaardig was het niet. Feitelijk wordt al sinds 2006 over het ATT onderhandeld, en 90 andere staten, waaronder Nederland kwamen de afgelopen maand wel tot een afgewogen beslissing. In een gezamenlijke verklaring spraken zei hun grote teleurstelling uit over de opstelling van de VS, Rusland en China. Van Albanië tot Vanuatu was er steun voor het ontwerpverdrag.

Het laatste voorstel had nog wel onvolkomenheden, maar het vormde een goede basis. In deze vorm zou het al veel garanties bieden voor een betere controle op internationale wapenhandel. Deze tekst bevatte nog niet alle wapens, maar wel munitie, tot groot genoegen van de DRC, dat zei dat niet wapens maar kogels jaarlijks miljoenen mensen doden.

Waarschijnlijker dan tijdgebrek is dat in de aanloop naar de Amerikaanse presidentiële verkiezingen binnenlands-politieke overwegingen de doorslag hebben gegeven. President Obama steunt het ATT weliswaar, maar weet ook dat het geen populair onderwerp is. Hij heeft er in zijn campagne nog met geen woord over gesproken, en hij staat onder grote druk: vijftig senatoren riepen hem in een brief op het ATT niet te ondertekenen. Tijdens de conferentie verklaarden de VS voorstander te zijn van een instrument dat ongereguleerde wapenhandel onder controle brengt, maar tegelijkertijd zei de afgevaardigde dat het ATT ‘het soevereine recht van staten om op eigen grondgebied vrije beslissingen over wetgeving te nemen’ niet in de weg mocht staan. Stond er dan iets in de verdragstekst dat dit recht ondermijnt? Welnee. Die uitspraak was gericht aan het adres van miljoenen Amerikanen die zich verzetten tegen elke bemoeienis van buitenaf (de VN, andere staten, de regering) met het recht op individueel wapenbezit.

Zo werd een niet op feiten gebaseerd argument een van de belangrijkste redenen om dit verdrag te torpederen. Ook Iran, Syrië en Egypte voerden niet op feiten gebaseerde bezwaren aan tegen het verdrag. Zij riepen bij herhaling op dat het ATT tekst moest wijzen op het recht van staten op zelfverdediging en op het recht om wapens te produceren en deze te importeren en exporteren. Geen letter in de ontwerptekst betwistte dat, maar door het te blijven benadrukken leek het een probleem te zijn.

China voerde een andere reden aan voor het uitstel. Ook de Chinese delegatie verklaarde de afgelopen maand herhaaldelijk voorstander te zijn van het ATT. Aan hen zou het niet liggen, China was zeer constructief, want het ATT beantwoordt aan een belangrijk gemeenschappelijk doel, namelijk het voorkomen van illegale wapenhandel en het bevorderen van vrede en stabiliteit. Toch zette het land geen stap verder dan het reguleren van wapenhandel die al gereguleerd was onder bestaande verplichtingen. Op de laatste dag van de conferentie voerde China aan dat het zich niet al een gelijke behandeld voelt door de EU, dat al sinds de opstand op het Plein van de Hemels Vrede een wapenembargo heeft voor China. Het land zag dus maar twee mogelijkheden: ofwel komt er vanmiddag nog een einde aan het EU-verbod om wapens naar China te exporteren, ofwel China ondertekent het ATT niet. Een aantal gedelegeerden barstten in lachen uit om die absurde eis. Chantage? Meer een gelegenheidsargument voor een staat die alles in het werk stelt om te voorkomen dat internationale verdragen het land verplichtingen opleggen.

Rusland steunde de oproep van de VS om ‘onze inspanningen in de toekomst voort te zetten en beter te organiseren.’ Inhoudelijke argumenten voor het vooruitschuiven van de beslissing waren er niet. Van de Russen hebben we deze hele maand weinig steun voor het ATT ervaren, dus die opstelling bood in ieder geval nog het intellectuele gemak van de voorspelbaarheid. Het land zou elk argument omarmd hebben dat enigszins geloofwaardig klonk om deze in hun ogen grove inmenging met interne aangelegenheden te blokkeren.

Als er dan toch sprake was van tijdgebrek dan werd die voornamelijk veroorzaakt door Algerije, Egypte, Iran, Noord-Korea, Syrië en India.

De interventies van deze landen waren vaak ellenlang, de sprekers herhaalden zich en droegen soms niet ter zake doende punten aan. De drie grote spelers hadden hen onder druk kunnen zetten, maar deden dat niet. De wapenexporteurs en -importeurs hadden niet veel belang bij dit verdrag.

De beminnelijk voorzitter Moritán en tal van welwillende staten waren laaiend op het drietal dat hen beentje had gelicht met het zicht op de finish. Een aantal van hen stond weinig diplomatiek te tieren in de gangen. Er heerste een gevoel van verrassing en verontwaardiging in het VN-gebouw. Nationale belangen wonnen van het respect voor mensenrechten van burgers wereldwijd. Hebben deze burgers nu het nakijken?

Formeel moet Moritán verslag doen van deze uitkomst bij de volgende Algemene Vergadering van dit najaar. Hij kan de huidige verdragstekst in stemming brengen. Maar de VS hebben al verklaard daar geen voorstander van te zijn. Ze stellen voor volgend jaar een nieuwe conferentie te organiseren.

Amnesty International en de honderden andere organisaties die al vele jaren strijden voor een sterk wapenhandelverdrag zullen daar niet op wachten. Wij vinden dat burgers niet het nakijken mogen hebben als hun leiders het laten afweten. Er is brede steun voor dit verdrag, zo bleek. We konden het ATT bijna aanraken in New York. Daar zullen we de komende tijd op kunnen voortbouwen. Het is weer campagnetijd.