Mensenrechten Vandaag

De laatste weken doen enkele argumenten de ronde waarmee strafbaarstelling van illegaliteit wordt gerechtvaardigd. Tijd voor een snelle reality check.

Argument 1: ‘Er is nu al strafbaarstelling van illegaliteit, dus in feite verandert er voor illegalen weinig’
Bepaalde zaken die samenhangen met illegaal verblijf zijn inderdaad al strafbaar, zoals het overtreden van het inreisverbod. Maar met het voorstel wordt, anders dan nu, enkel en alleen de aanwezigheid zonder verblijfsrecht in Nederland bestraft. Iedereen die dus ook maar een dag zonder verblijfsvergunning of met een verlopen visum in het land is valt opeens onder het strafrecht. Ook komt er een verzwaard inreisverbod waarvan overtreding stevig wordt bestraft. De inzet van het strafrecht tegen vreemdelingen wordt hiermee dus enorm uitgebreid en een grote groep personen wordt opeens gecriminaliseerd.

Argument 2: ‘In de praktijk zal niet actief worden opgetreden, het is maar symboolpolitiek’
Juist die symboolfunctie is een groot deel van het probleem. Een kerndoel van het voorstel is een hard signaal afgeven naar vreemdelingen; het moet hen afschrikken en hun gevoel van ongemak als illegaal in Nederland versterken. Criminalisering, ongeacht de uitvoering, zal de angst bij vele ongedocumenteerde vreemdelingen verder aanwakkeren, waardoor zij nog verder ondergronds gaan en zich helemaal afwenden van (semi-)officiële instanties, zoals politie (voor aangifte), medische zorginstellingen of scholen voor hun kinderen. Om deze reden is het ook nauwelijks mogelijk waarborgen tegen bijvoorbeeld een verhoogd risico op mensenhandel of uitbuiting in te bouwen, zoals wel is gesuggereerd. Al deze waarborgen zijn afhankelijk van enig vertrouwen tussen de vreemdeling en publieke instellingen; juist dit vertrouwen wordt door criminalisering volledig ondermijnd.

Argument 3: ‘Strafbaarstelling bestaat ook in andere EU-landen’
Wat precies wordt bestraft verschilt heel erg per EU-land. Soms gaat het inderdaad, zoals in het Nederlandse voorstel, om bestraffing van aanwezigheid zonder verblijfsrecht, maar het kan ook gaan om illegale grensoverschrijding (in Nederland zijn veel vreemdelingen echter na een legale inreis illegaal geworden), het gebruik van valse documenten of medeplichtigheid aan mensensmokkel. In sommige gevallen wordt strafrecht dus tegen veel categorieën ongedocumenteerden ingezet, in andere gevallen tegen heel weinig. Ten onrechte wordt gesuggereerd dat deze heel verschillende vormen van strafbaarstelling grosso modo hetzelfde zijn als het Nederlandse voorstel. Saillant detail: andere EU-landen worden wel opgevoerd als rechtvaardiging voor strafbaarstelling, maar de regering heeft tot nu toe geen enkele informatie kunnen verstrekken over het nut of de schadelijke neveneffecten daarvan in die landen.

Argument 4: ‘Instemming met strafbaarstelling heeft versoepeling van het vreemdelingendetentiebeleid mogelijk gemaakt, dit is goed voor illegalen’
Maatregelen om vreemdelingendetentie aan te pakken stonden niet in het regeerakkoord, deze zouden vooral zijn ‘afgedwongen’ tijdens het recente Dolmatov-debat. Daar beloofde staatssecretaris Teeven minder detentieplaatsen, meer alternatieven voor detentie en andere wetgeving over de detentieomstandigheden. Maar: de staatssecretaris had al ruim vóór het debat de meeste van deze maatregelen aangekondigd; deze waren bovendien al in voorbereiding voordat de strafbaarstellingsbom bij de PvdA goed en wel barstte. Dat inschikkelijkheid over strafbaarstelling het detentiebeleid verbeterd heeft lijkt dus vooral een rationalisering achteraf. En wat betreft de baat die vreemdelingen hebben bij deze ‘uitruil’: dezelfde groep waarvoor het nieuwe detentiebeleid zal gelden wordt tegelijkertijd geraakt door de negatieve effecten van strafbaarstelling. Bovendien zal strafbaarstelling het gebruik van alternatieven voor detentie bemoeilijken, omdat het begaan van strafbare feiten volgens de regels juist mede een reden moet zijn om een vreemdeling toch in detentie te zetten.

Je zou eigenlijk willen dat deze misleidende, ik zou haast zeggen ‘illegale’, argumenten eens worden afgestraft.

Kom in actie

• Ondersteun onze oproep aan staatssecretaris Teeven en teken de petitie op www.ikschaammediep.nl.
• Lees meer op www.amnesty.nl/vreemdelingendetentie

Vrijheid is niet vanzelfsprekend. Dat is wat talloze Nederlanders ondervonden in de eerste dagen van de oorlog, nu 73 jaar geleden. Sommigen vochten in het leger. Anderen moesten schuilen voor bombardementen. Er waren er ook die hun vrijheid veilig probeerden te stellen door te vluchten. Vooral over zee, met de laatste schepen die nog naar Engeland konden vertrekken.

Loe de Jong zat op zo’n schip. Hij overleefde de oorlog en werd later zijn belangrijkste geschiedschrijver. Een andere vluchteling was de bekendste dichter van zijn tijd, Hendrik Marsman. Hij overleefde het niet. Het schip waarmee hij het Kanaal overstak, ontplofte. Niet door een Duitse torpedo, maar door een ongeluk in de machinekamer. We kennen allemaal de namen van bekende vluchtelingen, zoals deze twee. Of zoals Einstein en koningin Wilhelmina.

Samia Yusuf Omar was in Afrika een bekende naam. Ze was een van de snelste lopers van de wereld. Omdat ze droomde om mee te doen aan de Olympische Spelen in Londen, ging ze vorig jaar mee met een boot. Illegaal van Libië naar Italië. De Olympische droom van Samia Yusuf Omar veranderde op de Middellandse Zee in een nachtmerrie. Haar schip verging. Niet door een militaire actie, maar omdat het een slecht schip was dat niet bestand bleek tegen de verraderlijke Middellandse Zee. Zoals zoveel boten waarmee Afrikanen de oversteek naar Europa wagen.

Vrijheid is niet vanzelfsprekend. De overstekers uit Afrika betalen vaak meer dan een jaarsalaris aan mensensmokkelaars om hun droom van vrijheid te realiseren. Als ze er, in tegenstelling tot Samia Yusuf Omar, wel in slagen om Europa te bereiken, is dat vaak het begin van nieuwe onvrijheid. In Europa is er maar heel weinig belangstelling voor wie ze zijn. Migranten moeten worden geweerd. Het hek aan de grens moet hoger – de kustwacht moet harder optreden- het eerste opvangkamp moet afschrikwekkender- de bureaucratie moet intimiderender en opsluiten moet regel zijn in plaats van uitzondering.

Als je de pech hebt een migrant te zijn met onvoldoende papieren, een asielzoeker met verkeerde papieren, een illegaal zonder papieren, dan kun je een van die zesduizend mensen worden die Nederland elk jaar opsluit. Officieel met het oog op uitzetting, maar daar komt het vaak niet van. Vreemdelingendetentie heet het. Het zijn gevangenissen die soberder zijn dan gevangenissen voor misdadigers. Want voor alle duidelijkheid: het gaat hier niet om mensen die een misdrijf hebben gepleegd.

Mensen worden opgesloten voor een periode van gemiddeld bijna drie maanden maar vaak ook veel langer. Bij binnenkomst in het detentiecentrum moeten ze naakt drie kniebuigingen maken om gecontroleerd te worden in lichaamsopeningen. Ze zitten zestien uur per dag met twee op een cel, zonder toegang tot internet of telefoon. En ze wachten op een onzekere uitslag. Omdat veel landen hun emigranten niet terugnemen of omdat ook daarvoor papieren nodig zijn. In de helft van de gevallen wordt een vreemdeling uit vreemdelingendetentie na een aantal maanden gewoon weer geklinkerd, op straat gezet. Geklinkerd, welkom in de terminologie van een verwrongen systeem.

Vreemdelingen hoeven helemaal niet op deze manier te worden opgesloten. De praktijk in bijvoorbeeld Zweden wijst dat uit. Opvang en persoonlijke begeleiding bij terugkeer werken veel beter. En waarom moet je mensen opsluiten in een cel, hun telefoon afnemen en internet of onderwijs onthouden? Deze beperkingen dienen geen enkel doel.

Sommige mensen vinden in hun zoektocht naar vrijheid de dood. Dat gold voor Samia Yusuf Omar en Hendrik Marsman. Zij leefden decennia na elkaar maar hun verhalen herinneren ons eraan dat vrijheid iets is waarvoor we moeten werken.

Vrijheid krijgt vorm in afspraken. Niet voor niets het jaarthema van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Laten we afspreken dat we stoppen met het opsluiten van migranten. Laten we afspreken dat we kiezen voor vrijheid.

Kom in actie

• Ondersteun onze oproep aan staatssecretaris Teeven en teken de petitie op www.ikschaammediep.nl.
• Lees meer op www.amnesty.nl/vreemdelingendetentie

Afgelopen week spraken de Tweede Kamer en staatssecretaris Teeven, in hun debat over de zelfmoord van de onterecht gedetineerde asielzoeker Dolmatov, met elkaar af de menselijke maat terug te brengen in het vreemdelingenbeleid. Er zullen een flink aantal maatregelen moeten worden genomen om het huidige beleid te verbeteren. Vooral vreemdelingendetentie moet fundamenteel worden herzien. Bovendien horen bij het hervinden van de menselijke maat absoluut geen maatregelen die hieraan direct tegengesteld zijn. Prominent voorbeeld hiervan is het voorstel om illegaal verblijf in Nederland strafbaar te stellen. Van de regering zou je daarom op zijn minst verwachten dat zij dit voorstel met spoed van tafel zou halen. Vooralsnog maakt zij daartoe geen aanstalten. Of het voorstel stand houdt zal vooral afhangen van regeringspartij PvdA.

De gevaren van strafbaarstelling illegaliteit

Naar eigen zeggen stemde de PvdA met grote tegenzin in met opname van de strafbaarstelling in het regeerakkoord met de VVD. Dit zou nodig zijn geweest om het kinderpardon binnen te halen. Maar zoals Amnesty International al heeft betoogd dreigt strafbaarstelling ongedocumenteerde vreemdelingen nog kwetsbaarder te maken voor schendingen van hun mensenrechten. Ook anderen, zoals het College voor de Rechten van de Mens, waarschuwen voor de gevaren. Zo zijn toegang tot onderwijs voor kinderen van ongedocumenteerden, medische zorg en bescherming tegen uitbuiting onvoldoende gewaarborgd. Strafbaarstelling van illegaliteit zou daarom ook nooit als politiek wisselgeld mogen worden ingezet.

Binnen de PvdA groeit het verzet tegen strafbaarstelling. PvdA-lid Sander Terphuis – zelf Iraans vluchteling – lanceerde een petitie die zijn partij oproept strafbaarstelling van illegaliteit te verwerpen. Hij richt zich op het partijcongres van de PvdA zaterdag 27 april, waar hij een motie heeft ingediend om steun voor strafbaarstelling op te zeggen. Ook de Jonge Socialisten, de jongerenorganisatie van de PvdA, heeft principiële bezwaren en heeft een motie ingediend. Lokale afdelingen van de partij, zoals in Amsterdam en Den Haag, spraken zich al uit tegen strafbaarstelling.

Geen duidelijk nut

Welke reden kan er nog zijn om aan strafbaarstelling vast te houden? De politie zit er niet op te wachten, lokale besturen willen het niet uitvoeren en mensenrechtenorganisaties verwerpen het voorstel. Zelfs bij coalitiegenoot VVD – die opname van strafbaarstelling in het regeerakkoord afdwong – is het enthousiasme voor het schadelijke voorstel grotendeels verdwenen. Op lokaal niveau schaarde het Haagse college – geleid door VVD-prominent Jozias van Aartsen – zich achter de gemeenteraad door strafbaarstelling te verwerpen. Om nog maar te zwijgen van staatssecretaris Fred Teeven, die het voorstel “met hetzelfde enthousiasme” als het kinderpardon, waarover hij verre van enthousiast was, zal uitvoeren. Bovendien lijkt hij zelf ook niet overtuigd van het nut. Maar ach, zo stelt hij in het mei-nummer van Wordt Vervolgd, de regering voert wel vaker maatregelen in waarvan ze niet weet of deze werken.

Geen duidelijk nut, wel duidelijke gevaren voor vreemdelingen. Voldoende reden dus om snel een einde te maken aan het wetsvoorstel strafbaarstelling illegaliteit. Dat is nog niet voldoende om de menselijke maat terug te brengen in het vreemdelingenbeleid, maar wel een duidelijk signaal dat die menselijke maat  weer leidend moet worden.

Frans Timmermans,  Mark Rutte en Vladimir Poetin treffen elkaar aankomende maandag in Amsterdam in het kader van het Nederland-Ruslandjaar. Frans Timmermans, de minister van Buitenlandse Zaken, heeft gezegd dat het meer wordt dan alleen een gezellig samenzijn met de Russische president Vladimir Poetin. De boodschap van de Nederlandse regering aan de Russen op het gebied van mensenrechten zal volgens Timmermans ‘helder’ zijn.

Van Rutte hebben de afgelopen tijd op dit gebied nog niets gehoord. Zijn collega’s uit Duitsland, Frankrijk en zelfs Catherine Ashton, Hoge Vertegenwoordiger van de EU, hebben zich stevig uitgesproken naar aanleiding van de invallen bij tal van maatschappelijke organisaties. Later reageren dan de EU (op zich een prestatie) verdient geen schoonheidsprijs.

Gelukkig is er nog tijd om de minister-president aan te sporen zich uit te spreken over de mensenrechtensituatie in Rusland. Daarom stuurde ik hem gisteren, namens Amnesty, een brief met daarin de oproep om tijdens het bezoek van Poetin, zowel voor als achter de schermen, stelling te nemen.

In 2008 was Rutte als Kamerlid één van de initiatiefnemers van de vrijdenkersruimte in de Tweede Kamer. Controversiële uitingen werden tentoongesteld in de Tweede Kamer omdat de vrijheid van meningsuiting volgens het Tweede Kamerlid Rutte onder druk stond. De vrijdenkersruimte is ondertussen gesloten maar ongetwijfeld staat minister-president Rutte nog altijd pal voor de vrijheid van meningsuiting.

Het bezoek van Poetin is voor de minister-president een uitgelezen mogelijkheid om de Russische president duidelijk te maken dat er een eind moet komen aan de aanhoudende repressie in Rusland. Voor advocaten, journalisten, mensenrechtenactivisten, homo’s en andere groepen mensen die steeds verder in het nauw komen is publiekelijke steun altijd van groot, en soms zelfs van levensbelang.

• Lees de volledig brief aan Mark Rutte
• Meer over onze actie  ’Jaag President Poetin geen angst aan’ op www.amnesty.nl/rusland
• Zelf Mark Rutte ook vragen om zich uit te spreken over de mensenrechtensituatie in Rusland kan ook. Via Twitter op @MinPres

De minister van Buitenlandse Zaken, Frans Timmermans, brengt vandaag een bezoek aan Moskou. In de afgelopen maanden zette hij mensenrechten weer hoog op de agenda. Zijn gastheren in Moskou doen dat ook. Op hun manier.

Minister Timmermans bezoekt Rusland aan de vooravond van het officiële begin van het Nederland-Rusland jaar. Gedurende dit jaar worden de economische en culturele banden tussen Nederland en Rusland flink aangehaald. Althans, dat is de bedoeling. Het is ook het jaar waarin de Doema besluit of ‘propaganda van homoseksualiteit’ strafbaar zal worden gesteld. Dat kan nog een ongemakkelijk vriendschapsjaar worden, want Nederland steunt wereldwijd menige Gay Pride.

Sinds Vladimir Poetin in mei 2012 aan zijn derde termijn als president begon verslechtert de mensenrechtensituatie in Rusland. Vooral de vrije meningsuiting moet het ontgelden. Maatschappelijke organisaties wordt het zwijgen opgelegd: zij moeten zichzelf bestempelen als “buitenlandse agent” wanneer zij geld uit het buitenland aannemen. Journalisten wordt het werken steeds vaker onmogelijk gemaakt. De twee leden van de punkgroep Pussy Riot die onder zware omstandigheden hun straf uitzitten in een strafkamp zijn het meest prominente voorbeeld van de toenemende repressie . De lijst van wetgeving die de vrijheid beknot wordt langer en langer.

Vrije meningsuiting, non-discriminatie en actieve, kritische maatschappelijke organisaties –Den Haag beveelt ’t allemaal aan, Moskou wil er zo weinig mogelijk van weten. Genoeg stof voor een stevig gesprek in een feestelijk jaar.

Hier ligt een belangrijke taak voor minister Timmermans. Wellicht kan hij Vladimir Poetin en de zijnen ervan overtuigen dat vrijheid, rechtsstatelijkheid en mensenrechten voorwaarden zijn voor duurzame economische ontwikkeling en duurzame economische betrekkingen.

Tijdens de eerste maanden van zijn ministerschap herinnerde de oppositie in de Tweede Kamer hem met regelmaat aan uitspraken van het voormalige Kamerlid Timmermans. Meent de minister nu wat het kamerlid eerder zei? Maar over mensenrechten in het huidige Rusland is een zoektocht naar oude moties en Kamervragen aan een vorig kabinet overbodig. De minister is de afgelopen tijd meer dan eens kritisch geweest over de beknotting van vrijheid in Rusland. Als de deur van het Kremlin vandaag openzwaait is hij de juiste man op de juiste plaats om de toenemende repressie in Rusland aan de orde te stellen. Zo kan hij laten zien dat mensenrechten weer terug zijn in het hart van het Nederlands buitenlands beleid.

Na het bezoek is er dan gelukkig nog een heel Nederland-Rusland jaar om mensenrechten in het vriendschappelijk contact tussen beide landen aan de orde te blijven stellen. En dan mag Vladimir Poetin natuurlijk ook suggesties doen voor verbetering van de mensenrechtensituatie in Nederland. Vrienden zeggen elkaar tenslotte de waarheid.

2013 is het Nederland-Ruslandjaar. Een uitwisseling van culturele evenementen, handelsdelegaties, bezoeken over en weer van plaatselijke overheden en provincies. Tentoonstellingen in Assen en Eindhoven. Tsjechov en Stravinsky in de theaters. Maar er is meer, aldus de officiële website van het Nederland-Ruslandjaar, ik citeer:

‘De politiek-maatschappelijke dimensie is een belangrijk onderdeel van de Russisch-Nederlandse relatie. Nederland wil bijdragen aan democratische en sociale ontwikkelingen in Rusland.’

De activiteiten die tot op heden binnen het thema Politiek en Maatschappij van het Nederland-Ruslandjaar gepland staan, hebben weinig te maken met de versterking van de Russische rechtsstaat en een brede discussie over de verslechterende mensenrechtensituatie in Rusland. Een selectie: fietsen naar Sint-Petersburg, een netwerkbijeenkomst in Vriezenveen en varen van Vriezenveen naar Sint-Petersburg. Al deze activiteiten zijn alleraardigst, ik misgun niemand een fiets- of zeiltocht, maar met de democratische en sociale ontwikkelingen in Rusland heeft het weinig te maken.

Het Nederland-Ruslandjaar moet worden aangegrepen om mensenrechten aan de orde te stellen. Er zijn veel Russen die op ons, de internationale gemeenschap, rekenen om uit te spreken waarover zij steeds meer gedwongen worden te zwijgen. Eind januari verbrak Venetië de stedenband met Sint-Petersburg vanwege de anti-homowetgeving die in de Russische stad in werking was getreden. Een krachtig signaal.

Dat de mensenrechtensituatie in Rusland sinds het begin van de derde termijn van Poetin dramatisch is verslechterd is ondertussen overduidelijk. In juli 2012, werd een wet aangenomen die internationaal gefinancierde ngo’s dwingt zich te registreren als ‘buitenlandse agenten’. Je hoeft Rusland maar een beetje te kennen om te weten wat de lading van die term is: onafhankelijke organisaties worden op één lijn gesteld met spionnen. Twee weken geleden sprak ik in Den Haag met Olga Sadovskaya van het Comité tegen Marteling. Zij is één van de mensen achter de hoogst riskante advocatenmissies in Tsjetsjenië. Dat werk wordt door deze wet nu nóg riskanter gemaakt.

Het is zaak er alles aan te doen om de gevolgen van de steeds verdere beknotting van de vrijheid van meningsuiting aan de kaak stellen. Advocaten die hun werk niet kunnen doen. Homo-organisaties die niet mogen demonstreren en zelfs geen voorlichting mogen geven. Mensenrechtenverdedigers die bedreigd worden met gevangenschap en de dood. Journalisten die instructies van de overheid moeten volgen. Milieuactivisten, oppositieleden, wetenschappers, punkbandjes en anderen die voor hun uitspraken of onderzoek in de cel terecht kunnen komen.

Een Nederland-Ruslandjaar waarin geen aandacht wordt besteed aan de vrijheid van meningsuiting is ondenkbaar. Een dergelijk jaar verdient meer dan een discussie over het opzeggen van stedenbanden, het vraagt bovenal om een uitwisseling waarbij kritiek op de mensenrechtensituatie in Rusland voortdurend wordt herhaald en waarbij fietstochten bijzaak zijn.

Bij monde van minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans heeft de regering met veel overtuiging mensenrechten als hoofdpunt in het buitenlands beleid teruggebracht. Timmermans was daar zeer duidelijk over bij de behandeling van de begroting van zijn departement in de Tweede Kamer, en ook afgelopen woensdag bij de uitreiking van de mensenrechtentulp.

In een bevlogen toespraak stelde hij daar met verve dat een land dat kritiek heeft op andere landen, ook zelf moet openstaan voor kritiek. Hij noemde daarbij de achterstelling van vrouwen, de behandeling van ouderen, de situatie van gehandicapten en kinderen. Maar hij repte tekenend genoeg niet over migranten.

Daar komt het kabinetsbeleid in een enorme spagaat. Staatssecretaris Teeven lijkt zich ten doel te hebben gesteld een zo afschrikwekkend mogelijk beleid te voeren. Het onzalige voornemen tot strafbaarstelling van illegaliteit is daarvan een recent voorbeeld. Het beleid ten aanzien van detentie van migranten lijkt te worden voortgezet.
Het detentiecentrum Schiphol is daarbij een wrang symbool. Bij de brand in de nacht van 26 op 27 oktober 2005 kwamen 11 mensen om het leven. Zij zaten opgesloten in hun cellen die niet meer op tijd konden worden geopend. De overlevenden werden geboeid afgevoerd, daarna in een luchtkooi opgesloten en vervolgens naar andere ‘locaties’ gebracht, waar ze bepaald geen goede nazorg kregen.

Nu is het nieuwe centrum Schiphol geopend. Daar worden mensen ingesloten die asiel vroegen en wier aanvraag nog in behandeling is. Daar zitten ook migranten die niet mogen blijven. Maar in beide gevallen hebben de gedetineerden geen strafbare feiten gepleegd. De Raad van Europa en het Committee for the Prevention of Torture hebben zeer duidelijk gesteld dat vreemdelingen in detentie niet als criminelen mogen worden behandeld. Toch is dat wel wat er gebeurt.

Zestien uur per dag opgesloten in een tweepersoons cel, geen werk of educatieve activiteiten, geen toegang tot internet en sociale media, geen mobiele telefoon, hooguit twee keer per week bezoek onder toezicht, met handboeien en broekstok naar buiten bijvoorbeeld voor ziekenhuisbezoek, geen verlof bij overlijden of bevalling van een gezinslid, gevisiteerd worden bij binnenkomst in het centrum, ook na bezoek aan bijvoorbeeld de rechtbank.

Hoog tijd dat Timmermans en Teeven eens een goed gesprek hebben over mensenrechten.

‘When Amnesty calls, you obey’. Dat zei de Nigeriaanse rockster Femi Kuti een paar weken gelden tegen mij toen we het in Lagos over mensenrechten en overheden hadden. Hij was zelf onder de indruk geraakt van Amnesty  toen zijn vader, Fela Kuti, in 1986 vrijkwam na Amnesty-acties. Fela Kuti had zich daarvoor een fel criticaster van het toenmalige militaire regime in Nigeria getoond.

Keer op keer werd mij in Nigeria verteld hoe belangrijk het is dat Amnesty in het land zelf aanwezig is . In de sloppenwijken in Port Harcourt hoorde ik voortdurend: naar ons luistert de overheid niet. Als jullie erbij zijn wordt onze stem veel sterker en worden we wel gehoord. Dat zei onder andere chief Francis Briggs. Volgens de Nigeriaanse autoriteiten moeten de sloppenwijken verdwijnen om plaats te maken voor ambitieuze stadsontwikkeling. Zijn huisje in de wijk Njemanze werd vier jaar geleden platgebuldozerd. Nu ligt er nog steeds alleen maar puin, niks stadsontwikkeling dus. Briggs slaapt afwisselend bij familie en vrienden, hij heeft nog steeds geen ander  huis.

Een tweede voorbeeld: Bodo, het spookdorp dat zo zwaar getroffen werd door olievervuiling en waar sinds  de enorme lekkages van 2008 nog helemaal niet aan opruimen en schoonmaken is begonnen.  De voorzitter  van de Council of Chiefs,  Mene Sylvester Kogbara, sprak in bloemrijke taal en roemde Amnesty als ‘de enige troost en steun voor onze gemeenschap bij deze vernietigende ramp die ons bestaan en onze toekomst heeft geruïneerd.’

Maar ik hoorde niet alleen lof. Hoogleraar Ayo Atsemuwa vertelde dat een jaar of  tien geleden de oprichting van Amnesty Nigeria jammerlijk mislukte. Dat is een smet op ons blazoen. Maar Amnesty kan dat goedmaken, en dient als internationale organisatie echt permanent in Nigeria aanwezig te zijn. Niet om de zoveel tijd onderzoekers of campaigners sturen. Een permanente aanwezigheid zou de strijd voor mensenrechten pas echt versterken. Dat zeiden ook zo’n 25maatschappelijke organisaties op een bijeenkomst speciaal georganiseerd  door de Ford Foundation. Uiteraard moet Amnesty niet dunnetjes over doen wat zij al doen. Maar met onze rapporten en campagnes zouden we echt een groter verschil kunnen maken dan we nu doen.

Amnesty is  twee jaar geleden begonnen met concrete plannen om in diverse delen van de wereld sterker te worden. In India en Brazilië zijn we nu gestart. Ik hoop dat Nigeria snel kan volgen.

Met heel zachte stem en neergeslagen ogen vraagt ze aan het eind van ons korte gesprek: ‘Please sir, help me!’ Aisha is twintig, en zit sinds acht maanden gevangen in de beruchte politiegevangenis die ‘het abattoir’ wordt genoemd, naar de functie die het gebouw vroeger had. Ze is opgepakt omdat haar man verdacht wordt van betrokkenheid bij Boko Haram, de zeer gewelddadige terreurgroep in Nigeria. Ze heeft in al die acht maanden geen bezoek gehad, en geen advocaat gezien. Ze zegt ook buikpijn te hebben, maar een dokter heeft ze nog niet gezien. Het leven in deze gevangenis is ronduit deprimerend. In cellen van zeven bij vier meter zitten tussen de 25 en 28 mensen opgesloten. Eenmaal per dag krijgen ze te eten, maar water, toch niet bepaald een luxeproduct, moeten ze zelf kopen.

Aisha is bepaald niet de enige die willekeurig is opgepakt. Honderden mensen die er van verdacht worden banden te hebben met Boko Haram zijn de afgelopen jaren op dezelfde manier opgesloten, ook als er geen echte verdenking tegen ze bestaat. Ze zitten maandenlang vast, zonder aanklacht, zonder hulp van een advocaat. Bij de problemen die Nigeria al had rond olievervuiling en rechteloosheid voor de bewoners van sloppenwijken is er nu dus ook nog het geweld van Boko Haram. De fundamentalistisch islamitische groep zaait angst en verderf onder de bevolking. Geschat wordt dat de groep sinds 2009 al 1000 mensen heeft vermoord. Daaronder zijn veel politiemensen en soldaten, maar ook talloze burgers, die omkomen bij aanslagen op scholen, kerken en markten. Zo vielen op mijn eerste dag in Nigeria zeven doden bij een aanslag op een kerk.

Angst regeert
De slachtoffers van deze terreur zijn christenen, moslims, politici, journalisten en advocaten, politiemensen en soldaten. En het werkt: uit angst voor represailles durven journalisten niet langer over de misdrijven van Boko Haram te schrijven. Omdat Nigeria geen getuigenbescherming kent durven mensen ook geen aangifte te doen, en leggen advocaten en mensenrechtenactivisten hun werk neer, of slaan met de bevolking op de vlucht.

De reactie van de overheid is hard. Zeer hard. De veiligheidstroepen vallen hele buurten aan, gaan van deur tot deur, pakken mensen willekeurig op, verjagen bewoners en zetten huizen en winkels in brand. Amnesty heeft in een nieuw rapport tal van getuigenissen opgeschreven over mensen die voor de deur van hun huis werden doodgeschoten, of die na hun arrestatie zijn doodgeslagen. Disciplinaire maatregelen tegen deze slecht getrainde politieagenten worden niet genomen. Op de dag dat wij ons nieuwe rapport in Abuja presenteerden werden volgens betrouwbare bronnen tientallen jongeren geëxecuteerd in Maiduguri in het noordoosten van het land.

Dat de orde hersteld moet worden is overduidelijk, maar de manier waarop de Nigeriaanse overheid reageert vergroot de ellende van de bevolking alleen maar. Het is een treurige geweldsspiraal waarvan gewone burgers keer op keer het slachtoffer worden. Alles bij elkaar vormt Nigeria zo een zeer treurige catalogus van ernstige schendingen van mensenrechten. Het zijn deze schendingen die we tijdens ons bezoek aan Nigeria met ministers en hoge functionarissen van de nationale politie en antiterreureenheden bespreken.

Hun reactie is steeds dezelfde: Nigeria is een land in oorlog. De minister van Buitenlandse Zaken is nog het meest gematigd in zijn oordeel. Met zijn regelmatige contacten in de internationale gemeenschap heeft hij meer oog voor de noodzaak van de rechtsstaat.

Nigeria in ‘war on terror’?
Hard tegen hard gaat het er echter aan toe in de bijeenkomst met majoor-generaal Sarkin Bello, een voormalig commandant van de Joint Task Forces van leger en politie, en nu speciaal adviseur voor terrorismebestrijding. Hij verwijt Amnesty op zeer luide toon dat wij de feiten verdraaien, dat we makkelijk praten hebben over mensenrechten, maar dat Nigeria verwikkeld is in een ‘war on terror’.

Anderen, zoals de inspecteur-generaal van de politie, Peter Gana, zijn meer gematigd in hun toon en vragen begrip voor de moeilijke situatie en de noodaak Boko Haram te stoppen. De nationale veiligheidsadviseur Sambo Dasuki heeft in Princeton gedoceerd, en zet vraagtekens bij de onderzoeksmethodiek van Amnesty International. Die methodiek is overigens heel helder. Onze onderzoekers praten met slachtoffers van schendingen van mensenrechten, met getuigen, en met verantwoordelijke functionarissen. Hun bevindingen sturen we naar de verantwoordelijke ministeries voor een reactie. Als die niet komt, zoals bij dit rapport het geval was, gaan we geen jaren wachten maar publiceren we de resultaten.

Beroemd verzet
Van veel oppositie tegen het overheidsoptreden is geen sprake. Dat ligt te gevoelig. Toch duikt niet iedereen in het land voor het geweld. Er zijn nog talloze vrijwilligers actief bij een heel scala aan organisaties, er zijn dappere advocaten, en ook artiesten en academici werken met passie aan de verbetering van mensenrechten. Onder hen is de zanger Femi Kuti, die al jarenlang bij Amnesty betrokken is, eigenlijk al sinds de organisatie succesvol actie voerde voor de vrijlating van zijn vader, musicus en politiek activist Fela Kuti. Zijn vertrouwen in Amnesty is heel groot, zo bleek toen hij tegen ons zei: ‘If Amnesty calls, you obey.’ Ook de zeer succesvolle actrice Omotola Jalade Ekeinde is heel uitgesproken en werkt met Amnesty samen om mensenrechten te verbeteren.

Er zijn dus ook sterke tegenkrachten in Nigeria. Van het grootste belang is dat die krachten steun krijgen vanuit andere landen. Onze nieuwe regering heeft in het regeerakkoord mooie woorden gewijd aan mensenrechten. Als de nieuwe ministers Timmermans en Ploumen volgende week aan de slag gaan, ligt hier in ieder geval al een grote taak.

‘Deze verkiezingen gaan maar over één ding: Europa’. Dit kondigde Geert Wilders aan het begin van deze campagneperiode aan. Hij kreeg grotendeels gelijk. Europa verdeelt de partijen tot op het bot. Als je de verkiezingsdebatten volgt lijkt het ondenkbaar dat de partijen op dit punt tot overeenstemming zullen komen.

Maar schijn bedriegt. Op tenminste één punt in het Europa-dossier weten veel partijen elkaar prima te vinden: immigratie. Een blik op de verkiezingsprogramma’s laat zien dat juist dit thema, dat in eerdere verkiezingen de grote splijtzwam was, nu verbroedert. Van de vijf grootste partijen in de huidige Kamer, zetten VVD, SP, PvdA en CDA expliciet in op betere bewaking van de Europese buitengrenzen. De PVV doet dat niet. Want dat zou juist om EU-optreden vragen.

De nieuwe focus van links tot rechts op bewaking van de buitengrenzen past in de trend dat migratiebeleid steeds Europeser wordt. De term ‘Fort Europa’ is inmiddels oud en ingeburgerd. Maar ook een beetje achterhaald. Het gaat al lang niet meer om het optrekken van hoge fysieke barrières. Toen de Grieken eerder dit jaar voorstelden om een hek te bouwen op de grens met Turkije om irreguliere migratie te beperken, deed de Europese Commissie dit af als “zinloos”.

Hekken en muren worden vervangen door moderne technologie, terwijl de buitengrenzen zelf worden opgeschoven.

EU-lidstaten proberen nu vooral op de Middellandse Zee migranten in een zo vroeg mogelijk stadium te onderscheppen. Wat dan met de onderschepten gebeurt is lang niet altijd duidelijk. Dit jaar werd Italië hard op de vingers getikt voor zogenaamde “push backs” – het terugsturen van potentiële asielzoekers naar Libië, waar ze gedetineerd en soms gemarteld werden. Desondanks heeft Italië onlangs een nieuw samenwerkingsverdrag met Libië getekend om migratiestromen te beheersen. Soms gaat het nog verder. Zo ging Mauretanië (op aandringen van Spanje) over tot arrestatie en uitzetting van buitenlanders waarvan werd vermoed dat zij de oversteek naar Europa zouden willen gaan maken. Ook hebben veel EU-lidstaten ambtenaren op luchthavens in Afrika en Azië om te voorkomen dat men zonder de juiste papieren naar Europa vliegt.

Grensbewaking vindt niet alleen steeds verder van de echte grenzen plaats, maar is ook steeds meer high tech. Aan de landgrenzen worden onder meer bewegingssensoren ingezet. Ook experimenteert het Europese grensbewakingsagentschap Frontex met een robotvoertuig dat achter irreguliere passanten aan kan gaan. Ook wordt de mogelijkheid van het gebruik van “drones” om de grenzen te patrouilleren onderzocht.

Dit alles moet gekoppeld worden aan een uitgebreid systeem van data-uitwisseling, zodat deze surveillancesystemen nog effectiever werken. Zonder extra hekken of muren wordt Europa dus toch steeds onbereikbaarder. Een van de effecten is dat migranten naar steeds gevaarlijkere (zee)routes worden gedwongen. Wie er toch door komt, komt op bijvoorbeeld Cyprus of Malta in detentie. Asiel – bescherming tegen ernstige mensenrechtenschendingen – wordt hierdoor steeds moeilijker toegankelijk. Asielzoekers maken nu eenmaal van dezelfde routes gebruik als andere migranten.

Dit zijn niet alleen problemen van de landen aan de zuidelijke of oostelijke buitengrenzen. Het is gezamenlijk EU-beleid, waar Nederland door deelname aan Frontex aan meedoet. De Nederlandse politiek draagt hiervoor dus ook verantwoordelijkheid. Over hoe de politieke partijen deze verantwoordelijkheid gaan nemen heb ik in de debatten over Europa nog niets gehoord.