Mensenrechten Vandaag

De vierde mei is een indrukwekkende dag. De wijze waarop om acht uur ‘s avonds het land stilstaat bij de Nederlandse oorlogsslachtoffers laat zien hoeveel respect en waardering er na zoveel jaar nog is voor mensen die hun leven gaven voor de vrijheid.

De vijfde mei heeft een heel ander karakter. Vanuit Wageningen brengen vele estafettelopers het Bevrijdingsvuur naar maar liefst 73 gemeenten. Minister-president Rutte ontsteekt het Nationale Bevrijdingsvuur in Breda en geeft daarmee het sein tot de start van de Bevrijdingsfestivals. Die vormen samen het grootste popfestival van Nederland. De dag wordt afgesloten met het Bevrijdingsconcert in Amsterdam, dat live op de televisie wordt uitgezonden. De lezingenboekjes die het Nationale Comité 4 en 5 mei al jaren uitgeeft bevatten pareltjes van mooie gedachten en formuleringen.

Toch maak ik me zorgen. Omdat ik steeds vaker hoor‚ zie en proef dat mensenrechten‚ door veel mensen‚ ook in sleutelposities‚ als minder actueel of relevant worden ervaren. Omdat zoveel de toon krijgt van harde polemiek. Zo kwam er vanuit de Tweede Kamer harde kritiek op het Europese Hof in Straatsburg. Zo is het zeer harde beleid inzake vreemdelingenbewaring helaas nog steeds praktijk: elk jaar worden in ons land zo’n achtduizend mensen opgesloten, dus van hun vrijheid beroofd. Dat gebeurt onder een zeer streng regime, niet omdat ze een misdrijf hebben gepleegd, maar enkel en alleen omdat ze het land uit moeten. Zo is ook zorgelijk de weigering van Nederland om mensenrechteneducatie op te nemen in de verplichte lesstof voor middelbare scholieren. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei vestigt impliciet de aandacht op die laatste omissie‚ door dit jaar ‘Vrijheid geef je door’ als thema te kiezen.

De discussie over de reikwijdte en ‘houdbaarheid’ van mensenrechten raakt een centrale vraag: in wat voor land‚ in wat voor wereld willen wij leven? Mijn antwoord zou zijn: in een wereld waarin iedereen aanspraak kan maken op vrijheid‚ gelijkheid en rechtvaardigheid. En daardoor vrij kan zijn van vrees en nood‚ en zich vrij voelt zich te uiten en zijn of haar geloof openlijk te belijden. Vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid zijn kernbergrippen bij de invulling van mensenrechten.

Zonder mensenrechten en de bescherming door het internationaal recht zoals in de afgelopen decennia ontwikkeld‚ legt rechtvaardigheid het af tegen het recht van de sterkste‚ de gemeenste‚ de meest gehaaide. Dan zouden gedupeerden zich niet op hun rechten kunnen beroepen‚ maar afhankelijk zijn van de luimen en liefdadigheid van mensen die het goed hebben. Tegen zo’n wereld wapenen de mensenrechten ons.

Vrijheid, het woord valt zo vaak dat het sleets lijkt. Maar vrijheid kent geen slijtage. Ze bestaat omdat ze elke dag nieuw is. Omdat ze elke dag opnieuw gemaakt moet worden.

De vrijheid vandaag, dat is ons protest tegen foltering en mishandeling in de Oekraïne. Vrijheid vandaag betreft onze zorg om journalisten die in Azerbeidzjan, het land van het komende songfestival, gevangen zijn gezet vanwege hun werk. Voor wie we opkomen omdat niemand vanwege zijn of haar mening in gevangenschap mag komen. Vrijheid vandaag is de wereldwijde aandacht voor een blinde Chinese advocaat, Cheng Guancheng die probeert te ontsnappen aan een regime dat hem knevelt. Maar die ook zijn bedreigde familieleden niet in de steek wil laten. Voor wie we opkomen omdat het onverdraaglijk is dat zelfs familieleden worden gebruikt om een individu te onderwerpen.

En vrijheid vandaag, dat betreft ook de inspanningen om tot een internationaal verdrag te komen dat de handel in wapens aan banden legt.

Het is mij een grote eer om namens Amnesty International het Bevrijdingsvuur te mogen ontsteken. Ik hoop dat de activiteiten op Bevrijdingsdag ons allen aanleiding geven tot bezinning op de vraag hoe wij in ons land met vrijheid omgaan. Met het vergezicht van de constructieve dialoog‚ in plaats van de impasse van de polemiek.

Bijna anderhalf jaar geleden schreef ik over ‘Justine’, een jonge vrouw uit de Democratische Republiek Congo, die zes maanden in Vreemdelingendetentie doorbracht en gelukkig plotseling werd vrijgelaten. Ik pleitte toen voor alternatieven voor het opsluiten van vreemdelingen, zoals een meldplicht of een borgsom. Minister Leers heeft inmiddels voorzichtige stappen in die richting gezet. Helaas hebben vreemdelingen in detentie daar op dit moment nog niets aan.

De afgelopen dagen vond ik drie nieuwe dossiers op mijn bureau, alledrie gaan ze over vreemdelingen die in bewaring zijn gesteld, niet omdat ze iets strafbaars hebben gedaan, maar alleen omdat ze het land moeten verlaten. Jaarlijks gaat dat om zo’n 8000 mensen. Amnesty International houdt zich nu al een aantal jaren met dit onderwerp bezig en ik heb al heel veel schokkende verhalen gehoord. Maar deze keer raakte ik toch echt weer even in ademnood.

Isoleercel

Het eerste dossier dat op mijn bureau ligt betreft een vrouw van 32 jaar uit Zimbabwe. Haar medisch dossier in detentie meldt: mogelijk Post-Traumatische Stress Stoornis (PTSS) bij verkrachting in het verleden in Zimbabwe en bij het zien van de verkrachting van haar toen 9-jarige dochter. Desondanks wordt ze in detentie na elke overplaatsing of transport gevisiteerd. En dat betekent in Nederland: uitkleden en drie kniebuigingen maken. Volgens de dienstinstructies van het detentiecentrum Zeist moet iedere ingeslotene die langer dan een dag buiten het centrum is geweest bij terugkomst worden gevisiteerd. Dit gebeurt altijd, indien mogelijk, door personeelsleden van hetzelfde geslacht. Omdat mevrouw de visitatie blijft weigeren wordt ze in een isolatiecel geplaatst. Het personeel trekt haar kleren uit. Een mannelijk personeelslid doet haar volgens procedure bij weigering een beenklem om. Omdat mevrouw weigert de drie kniebuigingen te maken inspecteert een vrouwelijk personeelslid haar bilnaad. De medische dienst treft haar die dag naakt aan in haar cel, ze wil niet praten en staart alleen maar voor zich uit. Als maatregel van orde wordt mevrouw twee dagen in de isoleercel opgesloten.

Bejaarde vrouwen

Daarna open ik mijn email en ik lees het bericht van een advocaat die zich zorgen maakt over de detentie van twee bejaarde vrouwen. Eén van hen loopt met een rollator en is afkomstig uit Burundi. Na een aantal maanden verblijf in de Vrijheidsbeperkende Locatie wordt ze door de Dienst Terugkeer en Vertrek met een treinticket op de trein naar Roosendaal gezet. Daar raakt ze de weg kwijt, ze zwerft rond en valt. De ambulance en de politie worden gebeld en in overleg beslist men in alle wijsheid haar in detentie te plaatsen. Daar zit ze nu. Volgens haar advocaat stamelt ze voortdurend dat ze zo niet naar Burundi kan. De andere vrouw is afkomstig uit Sri Lanka, ze heeft een zoon in Nederland. Ook haar uitzetting lijkt niet te lukken. Haar presentatie voor de ambassade – al maanden geleden – heeft niets opgeleverd. Ze wordt eerst in de Vrijheidsbeperkende Locatie geplaatst, ze houdt zich keurig aan de meldplicht, maar het helpt haar niet, ook zij wordt in vreemdelingendetentie geplaatst. Lichtere middelen dan detentie zijn volgens de minister in beide zaken niet aan de orde omdat de vrouwen niet mee zouden werken aan hun terugkeer. Beide vrouwen hebben geen idee hoe ze hun terugkeer moeten regelen en begrijpen niets van hun detentie.

Bootdrama

Enige tijd later krijg ik telefoon van een collega. De Ethiopiër Abu Kurke is in vreemdelingenbewaring geplaatst. Dat kan niet waar zijn denk ik opnieuw. Abu Kurke ontvluchtte de wreedheden in de Ethiopische gevangenis, kwam in Libië terecht en deed vervolgens drie dramatische pogingen om uit Libië weg te komen. De eerste keer wordt zijn schip door een boot van de Italiaanse overheid terug naar Libië gestuurd. Daar wordt hij acht maanden achter de tralies gezet. De tweede keer raakt het gammele vaartuig met ongeveer zeventig passagiers aan boord in nood en dobbert 15 dagen rond. Ze krijgen geen hulp van passerende NAVO schepen, helikopters en vissersboten. Wel gooit de helikopter nog wat water en koekjes naar beneden. Na twee weken zijn nog maar negen mensen in leven. Het bootje strandt opnieuw in Libië en weer wordt Abu Kurke wekenlang gevangen gezet. De schipbreukelingen besluiten daarna op zoek te gaan naar hulp in Tunesië, maar onderweg worden ze opnieuw aangehouden en gedwongen in een boot te stappen. Deze keer komen ze na veertig uur in Lampedusa aan. Abu Kurke is getraumatiseerd, voelt zich niet veilig in Italië en krijgt er niet de medische zorg die hij nodig heeft. voelt zich niet veilig in Italië. Hij zoekt hulp in Nederland, maar terwijl de Raad van Europa haar onderzoeksrapport naar het zogenaamde NAVO incident publiceert krijgt Abu Kurke opnieuw de handboeien om. Ditmaal om te worden opgesloten in een Nederlandse gevangenis.

In reactie op vele brieven en rapporten van Amnesty International over vreemdelingendetentie in Nederland stelt de minister tijdens het algemeen overleg op 29 februari 2012 opnieuw dat detentie alleen als laatste middel wordt toegepast. Ook belooft de minister extra aandacht te besteden aan kwetsbare groepen. In de praktijk komt van beide uitgangspunten bitter weinig terecht.

In het Verenigd Koninkrijk hebben internationale rechters de macht gegrepen en nu moet het parlement de macht heroveren. Dat was de belangrijkste boodschap van de Britse denktank Policy Exchange in een vorig jaar februari verschenen rapport met de omineuze titel: Bringing Rights Back Home. Premier David Cameron leek gevoelig voor die boodschap. Of hij was gevoelig voor de mogelijkheid dat deze boodschap Britse kiezers wel zou aanspreken. Die kiezers waren misschien wel boos omdat rechters van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens hadden bepaald dat Britse gedetineerden het stemrecht niet bij wijze van automatisme kan worden ontnomen. In het politieke gekrakeel over deze uitspraak sneuvelden de woorden ‘bij wijze van automatisme’. De premier verklaarde kotsmisselijk te worden van de idee van stemmende gevangenen. Hij trok ten strijde om het Britse volk te bevrijden van dit soort internationale inmenging in Britse aangelegenheden.

Camerons heroveringsboodschap viel in Nederland in vruchtbare aarde. Minister Rosenthal, de conservatieve denker Thierry Baudet, hoogleraar Tom Zwart en VVD-fractieleider Stef Blok wisten te vertellen dat het Europees Hof in Straatsburg zich te veel en te vaak bezig houdt met ‘perifere zaken’, om een woord van Rosenthal te citeren. In de opvatting van deze Nederlandse liberale voormannen en denkers is het Straatsburgse Hof natuurlijk erg belangrijk, maar vooral voor anderen, niet voor ons. Die opvatting wordt in politieke kringen elders, niet alleen in het Verenigd Koninkrijk, al snel gedeeld: niet voor ons, wel voor anderen.

Cameron heeft nu wat plannen gelanceerd om het Hof beter te laten werken. De 47 lidstaten van de Raad van Europa (de moederorganisatie van het Hof) moeten het daarover in april, in Brighton, eens zien te worden. Die plannen zijn bedoeld om de effectiviteit van het Hof te verbeteren. Er gaan te veel klagende Europese burgers naar Straatsburg. De zaak loopt vast. Ingrijpen is geboden. Wat Cameron hier handig doet is twee zaken op één hoop gooien. Hij luidt de noodklok over de enorme werkvoorraad van het Hof en doet zijn gealarmeerde Europese collega’s meteen enkele voorstellen om de vermeende machtsgreep van Straatsburg ongedaan te maken.

Eerst iets over die werkvoorraad. Die is inderdaad groot: 150.000 zaken wachten in Straatsburg op afhandeling. Maar daarvan zullen er zo’n 90.000 als niet-ontvankelijk worden afgedaan. Die klachten zal het Hof dus niet inhoudelijk behandelen. Om zulke klachten sneller af te doen zijn er de afgelopen jaren hervormingen in werking gezet die effect lijken te sorteren. Het Hof heeft vorig jaar al in 52.000 zaken een beslissing genomen en verwacht nu de achterstand binnen drie jaar weg te werken. Ontvankelijke zaken lijken dus al sneller van de niet-ontvankelijke te kunnen worden gescheiden zonder voor Europese burgers de weg naar Straatsburg moeilijker te maken.

Maar met die boodschap neemt noodklokkenluider Cameron geen genoegen. Er blijven nog 60.000 zaken over die wel behandeld moeten worden. De helft daarvan bestaat uit telkens terugkerende schendingen door dezelfde overtredende staten. Het gaat onder meer om het martelen van verdachten, willekeurige detentie en veel te lange nationale juridische procedures. Deze zaken wijzen er niet op dat Europese burgers de weg naar Straatsburg te makkelijk inslaan, maar dat een aantal Europese staten, waaronder Rusland en Italië, hardnekkig weigeren foute praktijken te verlaten en dat andere staten deze overtreders daarmee laten wegkomen.

Eerlijk is eerlijk, Cameron stelt voor dat tegen deze grootschenders van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens voortaan harder moet kunnen worden opgetreden. Sancties en boetes zouden in de toekomst niet uitgesloten moeten zijn. Althans, daarover moeten, volgens Cameron, de Europese regeringen in de toekomst verder praten. Bij nader inzien zou dit voorstel dus toch nog een zachte dood kunnen sterven. Bijvoorbeeld als Cameron interesse erin verliest, omdat hij een ander punt binnenhaalt: Het Hof in Straatsburg moet niet het werk van nationale rechters overdoen.

Geen dubbel werk. Zoiets klinkt aanbevelenswaardig. Maar het is het punt waarop de bestrijding van de grote werkvoorraad wordt verbonden met de heroveringsboodschap. In de Britse voorstellen staat dat in de toekomst het Hof geen zaken moet behandelen waarin nationale rechtbanken rekening hebben gehouden met het Europees Verdrag. Het is onduidelijk wat dit precies betekent. Moet het Hof bepalen of het Verdrag juist is toegepast door een nationale rechtbank? Dat is precies wat er nu gebeurt. Dat zal Cameron dus niet bedoelen.

Moet het Hof dan voortaan gewoon een verklaring van een nationale rechtbank accepteren dat het rekening heeft gehouden met het Europees Verdrag en het daar, op enkele uitzonderingen na, verder bij laten? Zo’n voorstel maakt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens tot een rechter die marginaal toetst. Een rechter die het wel geloven moet als nationale autoriteiten en rechters zeggen dat zij bij terugzending van asielzoekers en afgewezen klachten over foltering of zaken van willekeurige detentie echt naar het Europees Verdrag hebben gekeken. Binnen de kortste keren heeft het Hof dan inderdaad nog maar een heel geringe werkvoorraad. Als daaruit voor staten nog sancties of boetes voortkomen zullen die best te dragen zijn.

Als Straatsburg een hof voor marginale toetsing wordt, krijgt Cameron zijn zin: een tandeloos Hofje, in de periferie van de Europese politiek. Dat zou jammer zijn. Het Hof is opgericht om toe te zien op het waarborgen van belangrijke waarden als vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid door nationale overheden. Een tandeloos Hofje kan die rol niet waarmaken.

Vannacht vond in de Amerikaanse staat Georgia de executie van Troy Davis plaats. Enkele dagen voor zijn executie sprak mijn collega van Amnesty International USA, Larry Cox, met Troy Davis. Hij vroeg om het volgende met de leden van Amnesty te delen:

‘The struggle for justice doesn’t end with me. This struggle is for all the Troy Davises who came before me and all the ones who will come after me. I’m in good spirits and I’m prayerful and at peace. But I will not stop fighting until I’ve taken my last breath.’

De afgelopen jaren heeft Ammesty International zich ingezet om te voorkomen dat de doodstraf, waartoe Troy Davis in 1991 werd veroordeeld, zou worden uitgevoerd. Steun voor zijn zaak kwam onder andere van beroemdheden zoals John Legend, Jimmy Carter, Al Sharpton, Desmond Tutu en de Paus.

Honderdduizenden mensen voerden de afgelopen weken op Twitter en door middel van online petities actie om de executie van Troy Davis te voorkomen. De NY Times wijdde op 16 september een artikel getiteld Digital Age Drives Rally to Keep a Georgia Inmate From Execution aan de invloed van online activisme. De website culturemap.com schreef op 19 september het volgende:

While the decision by the Georgia Board Pardons and Paroles will be based on the facts of the case, the hearing already shows just how successful social media can be. After hundreds of thousands of people around the globe have spoken out—through editorials, Facebook, text messaging, Twitter, and podiums.

Een miljoen tweets hebben niet kunnen voorkomen dat Troy Davis gisteravond werd geëxecuteerd terwijl grote twijfels over zijn schuld blijven bestaan. Het defaitistische cliché ‘dat is een triest gegeven’, doet geen recht aan de impact die de betrokkenheid van zovelen heeft op de discussie over de afschaffing van de doodstraf in de VS en daarbuiten.

Grote twijfels over de schuld van Troy Davis blijven bestaan. Wel weten we wie verantwoordelijk is voor zijn dood. Sinds 1976 zijn in de VS 130 mensen vrij gekomen die ten onrechte veroordeeld waren tot de doodstraf. Soms na vele jaren on death row. Het Amerikaanse rechtsysteem is, zoals in elk land, imperfect.

Toegegeven, de VS hebben de afgelopen jaren stapje voor stapje hun leven gebeterd. 16 van de 50 Amerikaanse staten hebben de doodstraf afgeschaft en het Amerikaanse Hooggerechtshof oordeelde dat de doodstraf niet mag worden uitgevoerd wanneer sprake is van ‘mental retardation’ of minderjarigheid.

In de veertig jaar dat Amnesty actie heeft gevoerd tegen de doodstraf is enorme vooruitgang geboekt. Toen Amnesty haar wereldwijde campagne tegen de doodstraf begon waren er slechts zestien landen die de doodstraf hadden afgeschaft, nu zijn dat er 139. Met 46 executies in 2010 en tot nu toe 32 in 2011 blijkt dat er in het geval van de VS nog een lange weg is af te leggen.

Met de steun van miljoenen blijven wij actie voeren tegen de doodstraf. Om Troy Davis nog eenmaal te citeren:

‘The struggle for justice doesn’t end with me’

Zelden veroorzaakte een speldje zo veel ophef. ‘En vertier’ zou ik daaraan toevoegen als het niet om gevangenschap en andere vormen van systematische repressie ging. In literair Nederland woedt een polemiek over een speldje van Amnesty International, over megafoondiplomatie versus subtiele beïnvloeding, over boycots en goedkope gebaren versus duurzame relaties om echte verbeteringen in China te bewerkstelligen. Waar gaat het debat over?

Via de NRC vernam ik gisteren dat schrijver Herman Koch een Amnesty-speldje heeft weggegooid. Zo, dat is een helder gebaar. Koch stak in Beijing zijn mening niet onder stoelen of banken. Hij laat zich niet vertellen wat-ie vinden moet, althans niet door Amnesty. En al helemaal niet wat hij dragen moet, zeker niet door Amnesty. Dat lijkt mij een redelijk standpunt. Rest de vraag of het klopt dat  Amnesty Herman Koch en andere Nederlandse schrijvers heeft verteld wat zij moeten vinden en op welke wijze zij hun mening kenbaar moeten maken, zoals door het dragen van een broche, een speldje of een rode ster op de revers. Volgens mij niet.

Het speldje
Amnesty heeft de Nederlandse schrijvers die naar de internationale boekenbeurs in Beijing gingen inderdaad twee solidariteitsspeldjes geschonken. Het waren miniatuurversies van de inmiddels bekende ‘Empty Chair’ van de Nederlandse kunstenaar Maarten Baas. De ‘Empty Chair’ symboliseert de lege stoel van Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo, inmiddels waarschijnlijk China’s bekendste gevangene. Dit is wat Amnesty, overigens samen met de schrijversvereniging PEN Nederland, over die vermaledijde speldjes heeft gesuggereerd aan Nederlandse schrijvers, per brief deze zomer:

‘Eén ervan zou u in Beijing kunnen dragen. De ander zou u kunnen weggeven, als teken van respect voor een gelauwerde, maar gevangen collega, voor een vrijdenker achter slot en grendel, voor een van de opstellers van Charta ’08, dat manifest waarin Chinese schrijvers, intellectuelen, advocaten en hervormers slechts vragen om respect voor de rechten van de mens en de rechtsstaat.

Wij wensen u een goede reis en nodigen u in september uit voor een ontmoeting. Dan horen wij graag van u welke vrijheid u in Beijing nemen kon om de onvrijheid van Chinese collega’s ter sprake te brengen.’

‘t Was maar een suggestie waartegen sommige Hollandse schrijvers in Beijing zich dus kranig hebben geweerd. Ik houd het er nog maar even op dat Amnesty een redelijk verzoek deed. In ieder geval niet onredelijker dan de verzoeken die Amnesty ook aan ministers, staatssecretarissen, burgemeesters, wethouders en handelsdelegaties in de afgelopen jaren heeft gedaan.

De geadresseerden konden natuurlijk, om goede of minder goede redenen, ervan afzien dat speldje te dragen. Maar waarom moest die weigering zo breed uitgemeten worden, begeleid van krachtige kwalificaties als ‘domme actie’ (Bernlef) en ‘wat een onzin allemaal’ (Van Dis). Is het zó belangrijk te laten weten niet aan een suggestie van Amnesty gehoor geven? Het is wel ironisch met hoeveel Hollands kabaal uit Beijing werd gemeld dat megafoondiplomatie niet werkt. Dat zou kunnen, maar wie vroeg er dan om een megafoon en wie hanteerde dat ding nu eigenlijk?

Boycot
Henk Pröpper, de directeur van het Nederlandse Letterenfonds (NLF) en chef de mission van literair Nederland in Beijing, liet herhaaldelijk via de media weten geen voorstander te zijn van een boycot van de boekenbeurs in Beijing. Een helder standpunt. Maar wie pleitte er eigenlijk voor een boycot? Dit weekeinde meldde cabartier Eric van Muiswinkel zich in het dagblad Trouw als voorstander daarvan. En gisteravond in een gedachtenwisseling met Herman Pleij en Ramsey Nasr in DWDD ook de schrijver P.F. Thomése. Maar maandenlang had hoegenaamd niemand in het publieke debat een boycot bepleit. Toch bleef het Letterenfonds maar herhalen daarvan geen voorstander te zijn.

Amnesty pleitte, zoals men bij het fonds wist, niet voor een boycot van de boekenbeurs. Amnesty pleitte in 2008 evenmin voor een boycot van de Olympische Spelen. Maar net als toen vroeg Amnesty nu wel aan de officiële China-gangers om zich in China op een voor hun gepaste wijze in te zetten voor verbetering van de mensenrechten in China. Daarvoor had Amnesty ook suggesties. Die kwamen er kort gezegd op neer dat Amnesty het NLF vroeg ontmoetingen met Chinese schrijvers te organiseren buiten de officiële beurs om. Veel kritische schrijvers waren immers niet welkom op de beurs en sommige werden zelfs vanwege de beurs onder huisarrest geplaatst.

Ten tweede verzocht  Amnesty Nederlandse schrijvers en het Letterenfonds het mogelijke te doen voor schrijvers die al voor aanvang van de beurs gevangen zaten, zoals Liu Xiaobo, Nurmemet Yasin en Yang Tongyan. Voor deze schrijvers wordt al enige tijd door mensenrechtenorganisaties internationaal actie gevoerd. Het zal Liu Xiaobo niet helpen als de Chinese overheid en de plaatselijke communistische partij de indruk krijgen dat de rest van de wereld zich niet meer druk maakt over het lot van gevangen Chinese schrijvers, advocaten en activisten die vriendelijk om wat meer vrijheid, wat meer democratie en wat mee rechtsstaat vroegen.

Inmiddels vernam ik via Het Parool dat wat de Amsterdamse cultuurwethouder Carolien Gehrels (zij was ook in China) betreft Liu Xiaobo maar beter geduld kan oefenen. Zij zegt volgens de krant dat je relaties eerst moet verdiepen alvorens Chinezen (ik neem aan dat zij daarmee Chinese staats- en partijfunctionarissen bedoelt) lastig te vallen met mensenrechten. Dat verdiepen zal nog wel even duren. Misschien kan de Empty Chair zo lang een plaats krijgen voor het Amsterdamse gemeentehuis. Of zou dat lege symboolpolitiek zijn?

Contraproductief?
Amnesty zet zich al decennialang in voor verbetering van de mensenrechten in China, soms publiekelijk, soms meer in stilte. Doodstraf, martelingen, politieke gevangenschap, oneerlijke processen en gebrek aan vrijheid van meningsuiting staan daarbij centraal. Sommige Nederlandse schrijvers wisten ons te vertellen dat publieke aandacht contraproductief is. Onze ervaring is, met alle respect, toch ook een andere. Het heeft er echt alle schijn van dat recente internationale deining rond de gevangenschap van kunstenaar Ai Weiwei bijdroeg aan zijn vrijlating uit gevangenschap. Ook de zaak van de gevangen journalist Shi Tao, slachtoffer van de Chinese internetcensuur, kreeg de afgelopen jaren veel aandacht. Hij kwam niet vrij, maar zijn gevangenisomstandigheden verbeterden wel. De gevangen activist en winnaar van de Sacharovprijs Hu Jia organiseerde zelf met zijn vrouw zo veel mogelijk bekendheid en aandacht als vorm van internationale bescherming.

China is een groot en complex land. Ook Amnesty heeft hier de wijsheid niet in pacht. Vandaar dat wij bij ons onderzoek en onze andere activiteiten samenwerken met Chinese mensenrechtenactivisten in en buiten China. In samenspraak met hen bepalen wij onze acties. Om hen gaat het. Zij verdienen onze steun.

Ps: het speldje van de Empty Chair is voor € 19.95 te koop in de webshop van Amnesty. Van elk verkocht speldje gaat € 10 naar het PEN Emergency Fund, een internationaal fonds voor schrijvers in nood.

De vrijheid van meningsuiting uitbannen is de mensenrechten vertrappen, de menselijkheid smoren, de waarheid onderdrukken

Chinese auteurs staan in China onder grote druk van censuur, of riskeren sancties, tot gevangenisstraf aan toe. Er zitten in China tientallen schrijvers gevangen om precies datgene wat in Beijing centraal staat, en waar auteurs wereldwijd gebruik van maken: hun vrijheid van meningsuiting. Onder hen Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo, die een gevangenisstraf van maar liefst elf jaar uitzit.

Bij de feestelijke opening van het Nederlandse programma met staatssecretaris Zijlstra en prinses Laurentien was vandaag de vice-minister van Informatie aanwezig, die, in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, verantwoordelijk is voor het meest geavanceerde systeem van internetcensuur ter wereld. Ook sprak de minister van Pers en Publicaties, die het tot zijn taak rekent om alles wat gedrukt of digitaal gedistribueerd (boeken, kranten, tijdschriften, audio- en videoproducten) wordt te ‘reguleren.’ Veel openheid valt er rond dit evenement dan ook niet te verwachten als het aan de Chinese machthebbers en organisatoren ligt.

Maar Nederland is eregast, en noblesse oblige voor een land dat auteurs als Spinoza en Multatuli tot zijn literaire traditie rekent. De openheid die wij in het buitenland willen uitdragen zou zich dan niet moeten beperken tot boodschappen die prettig te verteren zijn. Het feit dat Chinese schrijvers tot twaalf jaar gevangenisstraf krijgen als ze zich kritisch uitlaten vraagt om een stevig weerwoord. Deze boekenbeurs biedt een goede gelegenheid om te laten zien dat Nederlandse schrijvers hun eigen vrijheid en die van anderen het verdedigen waard achten, ook van de schrijvers, dichters, journalisten en kunstenaars die de autoriteiten tarten.

Amnesty International heeft de afgelopen maanden aan Nederlandse schrijvers en dichters gevraagd om zich solidair te verklaren met hun vervolgde Chinese vakgenoten. Inmiddels staan er meer dan 120 namen onder deze verklaring. De auteurs doen ook een beroep op Nederlandstalige vakgenoten, schrijvers, kunstenaars, vertalers, uitgevers om Chinese collega’s te steunen in hun strijd voor vrijheid van meningsuiting en de vrije uitoefening en verspreiding van hun werk.

Schrijvers die op de beurs aanwezig zijn vragen zich intussen af of ze zich wel of juist niet openlijk moeten uiten over de onderdrukking van hun Chinese collega’s. Is het niet beter om achter de schermen aan duurzame contacten te werken? Is de campagne van Amnesty International niet contraproductief? Beide sporen zijn bruikbaar. Ook wij lobbyen achter de schermen voor een duurzame verbetering van de mensenrechten. Maar als er iets duidelijk is geworden in ons vijftigjarig bestaan dan is het wel dat het vooral de niet aflatende, wereldwijde, publieke druk is die regeringen tot meer respect voor mensenrechten aanzet. Tienduizenden namen heeft Amnesty gepubliceerd voor wie het publiek in actie kwam, met een groot direct, en soms indirect effect op mensenlevens. Of het nu de vrijlating was van de Russische dissident Vladimir Boekovski uit de oude Sovjettijd, of de verbeterde gevangenisomstandigheden van de dichter Shi Tao.

Chinese schrijvers en dichters vragen ons om het vrije woord in hun land te steunen. ‘Ik hoop dat ik het allerlaatste individu zal zijn dat wordt onderdrukt in China’s eeuwenlange inquisitie en dat na mij niemand meer om zijn woorden zal worden gestraft,’ zei Liu Xiaobo vlak voordat hij de gevangenis in ging. ‘De vrijheid van meningsuiting is het fundament van de mensenrechten, de wortel van de menselijkheid, de moeder van de waarheid. De vrijheid van meningsuiting uitbannen is de mensenrechten vertrappen, de menselijkheid smoren, de waarheid onderdrukken.

Laten we het podium van de Boekenbeurs in Beijing niet alleen gebruiken om boeken te verkopen, maar ook om de vrijheid uit te dragen die zo’n essentiële rol heeft gespeeld bij het tot stand komen van ons literair erfgoed.

Tijdens ons verblijf in Nairobi bezochten we meerdere sloppenwijken en spraken we onder andere met afgevaardigden van de Europese Unie, de Nederlandse ambassade en UN Habitat, de VN-instantie die gaat over het recht op huisvesting. Vanuit het hoofdkantoor van UN Habitat, een riant gebouw in een buitenwijk van Nairobi, vertrekken we naar de ‘Deep Sea Slum’.

Het contrast is immens. Vanuit de auto schiet eerst een idyllische omgeving voorbij. Een vallei waar in het overvloedig groen op de helling mooie huizen liggen (onder andere de residentie van de Duitse ambassadeur). Daartegenover op nog geen tweehonderd meter een modderpad, huisjes van  golfplaten, en zodra je uit de auto stapt een verschrikkelijke stank. Geen waterleiding, geen electriciteit, geen wc’s, geen riool.

In Deep Sea wonen 9000 mensen. Net als bij andere slums zijn die niet ontworpen, maar gegroeid. ‘Informal Settlements’ is daarom een benaming die beter past. De stedenbouwkundige planning in Nairobi is sowieso een crime: het masterplan voor de stad dateert uit 1948. Ik dacht eerst dat ik het verkeerd verstaan had maar het is toch echt 1948. Het ontstellende gebrek aan planning zie je ook in het verkeer: een nachtmerrie voor wie zich ‘s ochtends of ‘s avonds wilt verplaatsen.

Geen stedenbouwkundig masterplan dus. Maar dat betekent natuurlijk niet dat landeigenaren, bedrijven (zoals de spoorwegmaatschappij) geen plannen hebben. In die plannen  staan sloppenwijken vaak in de weg. En dat leidt er dan soms toe dat hele blokken gewoon weggebuldozerd of leeggeslagen worden. Onlangs brak er een grote brand uit in Deep Sea. Aangestoken door projectontwikkelaars, zeggen sommige bewoners. De brandweer was te laat en kon de brand niet bereiken door de smalle straatjes. De schade was enorm. De bewoners laten ons zien waar een oudere vrouw het leven verloor. Zij vertellen ook hoe een jonge vrouw in de brand haar onderkomen verloor en daarna een maand lang sliep in een deel van het toiletblok.

Gakii, onze Keniaanse collega, schrikt als ik mijn Blackberry te voorschuin haal om een foto te maken. ‘Niet laten zien’, ‘zegt ze. ‘Zo’n duur ding wordt gepikt voordat je het in de gaten hebt’. Dat blijkt mee te vallen. Ik doe voorzichtig aan en loop geen schade op. Al lopend zien we enkele mannen die ogenschijnlijk stomdronken tegen een hekje hangen of liggen te slapen. Anderen generen zich daarvoor.

Amnesty brengt geen voedsel naar Deep Sea. Amnesty brengt ook geen kleren. Ook brengt Amnesty geen woningen. Wat Amnesty brengt en heeft gebracht, is het bewustzijn van mensenrechten. Daarom zijn de bewoners van Deep Sea nu georganiseerd en boeken ze resultaat. Maar ons wordt op het hart gedrukt dat internationale pressie op de Keniaanse regering heel hard nodig is. Ondanks dat de bewoners zich enorm gesteund voelen door de solidariteitskaarten die ze uit de hele wereld krijgen, is hun strijd voor een menswaardig bestaan is nog lang niet gewonnen.

Naomi Barasa (Naomi B) is geboren en getogen in een getto, zoals ze slums consequent aanduidt. Nu werkt ze bij Amnesty Kenya. Ze laveert handig door de soms drukke en soms extreem smalle straatjes in Kibera en Mukuru, twee sloppenwijken in Nairobi. Veel bedrijvigheid, vrouwen die groenten verkopen, kleine winkeltjes waar je levensmiddelen, geneeskrachtige kruiden of steenkool kunt kopen-, een kapsalon van twee meter bij twee meter. Ik zag er ook een met ‘instant paspoorten’ maar daar heb ik me niet aan gewaagd.

Kinderen komen naar je toe, tieners en ouderen zeggen vriendelijk goedendag. “Human Rights live here” is de Amnesty-slogan. Wij (collega Sabine Park, onze Engelse collega’s Kate Allen en Naomi MacAuliffe) hebben nu twee dagen lang gezien, gehoord en geroken hoe mensen in sloppenwijken (over)leven. Ook geroken want de stank is soms overweldigend. Wijken van zo’n tweehonderdduizend of meer dan een miljoen mensen die opeengepakt zitten en gebruikmaken van openbare toiletten uitkomend op open riolen die tussen de huizen kronkelen. Schoon water is schaars en duur omdat de overheid weigert de sloppenwijken aan te sluiten op het waternet. Terwijl de waterleidingen die aangrenzende duurdere buurten voorzien onder de sloppen doorlopen. Hetzelfde geldt voor elektriciteit. Dus ‘s avonds is het donker en de vrouwen durven na zevenen niet meer naar de wc te lopen. Want dan worden ze verkracht.

Hoewel Naomi B ook vertelt dat het ‘getto life’ erg gezellig kan zijn en hoe sterk de gemeenschapszin is, is het leven in de slums keihard. Hoge werkloosheid, hoge kinder -en moedersterfte, HIV-aids, veel misdaad en veel geweld. Vooral ook tegen vrouwen en kinderen, ook thuis. En men leeft onder de constante dreiging van gedwongen huisuitzettingen. Zoals Chris die ons vertelt hoe hij in de ochtend naar zijn werk ging en op het einde van de dag niks meer kon vinden van zijn huis. Hij laat ons een leeg veldje vol brokstukken zien. Een heel blok volledig vernield, door gangs die hiervoor zijn ingehuurd door een projectontwikkelaar.

De politie beschermt de bewoners niet, maar assisteert de bendes. Huis weg, meubels weg, en verhaal kun je nergens halen. Er is veel onderlinge hulp en solidariteit, maar soms worden er zoveel mensen dakloos gemaakt dat er niks anders opzit dan buiten slapen. De mensen hebben enorm doorzettingsvermogen. Ze zoeken een ander onderkomen en pakken de draad weer op. Maar ze proberen ook verandering teweeg te brengen.

Gesteund door Amnesty Kenya, en ook door de nieuwe grondwet in Kenya, voelen ze zich sterk genoeg om een klacht in te dienen. En kúnnen ze dat ook doen. ‘Vroeger waren we niets, wisten we niet wat onze rechten waren en waar we een klacht konden indien. Nu komen we op voor onszelf’. Vanuit andere landen, zoals Nederland, kunnen wij hun strijd tegen gedwongen huisuitzettingen en voor basisvoorzieningen steunen door druk op de Keniaanse overheid uit te oefenen.

Het kan verkeren. In 1975 stelde de rechtsgeleerde J.C. Leyten dat ons land tot volslagen barbarij zou vervallen als Nederland door het Europese Hof voor de Rechten Mens veroordeeld zou worden. Inmiddels heeft het Hof Nederland diverse malen op de vingers getikt, met name in asielzaken. Deze veroordelingen riepen destijds weinig gepaste gêne op bij de Nederlands regering, maar vooral wrevel.

Die wrevel is ook bij het huidige kabinet groot. Immers, uitspraken van het Hof weerhouden Nederland en andere Europese landen ervan om asielzoekers naar Griekenland te sturen waar de asielprocedure niet deugt of naar Centraal-Somalië waar een oorlog woedt. Dit is buitengewoon vervelend voor het kabinet, dat het beperken van asiel en migratie tot hogere doelstelling heeft verheven, boven het beschermen van mensenrechten. De frontale aanval op het  Hof is dan ook geopend. Het Hof is volgens minister Rosenthal vooral bedoeld voor mensen uit Oost-Europa waar echte mensenrechtenschendingen plaatsvinden. Nu houdt het Hof zich ook bezig met zaken die volgens hem slechts op perifere wijze verband houden met mensenrechten, asielzaken bijvoorbeeld. Dat moet maar eens ophouden. Het kabinet wil ondermeer een wijdere ‘margin of appreciation‘ en wil ook dat er voortaan griffierkosten betaald worden voor zaken bij het Hof. Dat deze maatregelen hoogstwaarschijnlijk vooral de meest kwetsbaren treffen, lijkt niet te deren.

Niet alleen van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ondervindt dit kabinet last bij het realiseren van haar voornemens. Ook de EU-richtlijnen vormen een obstakel voor aanscherping van regels voor asiel en migratie. Het Europese Hof van Justitie heeft recent de strafbaarstelling van illegaal verblijf in Italië van tafel geveegd en minister Leers krabbelt noodgedwongen terug  wat betreft het instellen van een gevangenisstraf voor illegaal verblijf. Hij toert nog wel door Europa om bijval te zoeken voor wijzigingen die het mogelijk maken om gezinshereniging en -vorming verregaand te beperken. Maar als ik Eurocommisaris Malmström, die vorige week in Den Haag was, goed begrijp, is er weinig enthousiasme bij de andere lidstaten. Ik ben blij dat de kabinetsplannen juridisch en politiek weerwoord krijgen. Tegelijk zou ik het goed vinden als het publieke en het politieke debat hierover op inhoudelijke gronden wordt gevoerd. Want de profeten van een veel strenger immigratiebeleid zullen door de Europese tegenstand alleen maar meer volharden in hun streven. En dan is meer publieke actie noodzakelijk.

Eenvoudige oplossingen zijn er niet. Wie de bevolking of een deel ervan belooft dat de migratie zal stoppen, miskent de geschiedenis. Zolang wij erin berusten dat er geen oplossing komt voor de hopeloze en onveilige situatie van miljoenen mensen, zolang er niet échte resultaten geboekt worden om economische welvaart en politieke vrijheden op een hoger plan te brengen, zullen mensen hun leven blijven wagen in de hoop het elders beter te krijgen. Want dat er elders meer economische mogelijkheden en politieke vrijheden zijn, weet men maar al te goed. Natuurlijk, internationale verdragen en Europese wetten zijn niet heilig. Maar als wij onze eigen rechtstaat en mensenrechten gaan aantasten om anderen buiten de deur te houden dan begeven wij ons op een gevaarlijke weg.