Mensenrechten Vandaag

Vorig jaar werd de Gay Pride in Oekraïne dertig minuten voor aanvang door de autoriteiten afgelast. In de maanden erna werden organisatoren het slachtoffer van gewelddadige aanvallen. De politie deed weinig tot niets om hate crimes te voorkomen en daders worden niet vervolgd. Dit jaar proberen activisten op 25 mei wederom de eerste Gay Pride in Oekraïne ooit te houden.

Vaak proberen Amnesty en andere organisaties om mensenrechtenschendingen voor het Nederlandse publiek invoelbaar te maken door het dicht bij huis te houden. We zeggen dan bijvoorbeeld dingen als ‘wat als je wakker wordt en je familie is verdwenen?’ en ‘wat als je in Nederland ineens niet meer mag zijn wie je bent?’. Ook zeggen we graag dat ernstige mensenrechtenschendingen plaatsvinden op bijvoorbeeld ‘maar drie uur vliegen van Nederland!’. Soms werken zulke kunstgrepen. Vaak zijn ze niet nodig.

Armen Ovcharuk werd op 22 oktober 2012 tijdens het uitgaan in Kiev in elkaar geslagen omdat hij homo was. Hij overleed op 27 oktober 2012 aan zijn verwondingen. Op vragen van Amnesty aan de autoriteiten over het onderzoek naar de dood van Armen hebben we tot op de dag van vandaag geen antwoord gekregen.

Ik zou kunnen zeggen dat we vorig jaar nog een EK-voetbal hebben gespeeld in Oekraïne en dat dit soort mensenrechtenschendingen plaatsvinden op maar drie uur vliegen van Nederland. Allemaal waar, maar niet relevant. Het EK en de vliegduur hebben niets te maken met de ernstige mensenrechtenschendingen in Oekraïne.

Ik kan me er niets bij voorstellen hoe het is om homo te zijn in Kiev. Hetzelfde geldt wellicht voor u. Maar ik ben ervan overtuigd dat ik deze keer geen kunstgrepen hoef toe te passen om u ervan te overtuigen dat het belangrijk is om te zorgen dat de moord op Armen Ovcharuk wordt onderzocht en de daders berecht; dat het belangrijk is dat er een vreedzame Gay Pride in Oekraïne wordt georganiseerd en dat Oekraïne geen wetgeving aanneemt die de ‘propaganda van homoseksualiteit’ criminaliseert zoals die nu door het parlement wordt besproken.

Daarom vraag ik u om een petitie te tekenen. Roep de autoriteiten in Oekraïne op om te zorgen dat de eerste Gay Pride door kan gaan.

De enige internationale operatie die in Afghanistan sneller gaat dan gepland is de uitvoering van de exitstrategie. Iedereen lijkt wat eerder weg te willen, als van een feestje dat nooit helemaal op gang kwam. ’t Liefst ook stilletjes, zonder militaire kapel. Het Afghaanse leger, de Afghaanse politie en eigenlijk de hele Afghaanse overheid schijnen, na jaren van geklungel, gestuntel en gerommel, tegenwoordig met de dag competenter te worden en ’t zeer binnenkort allemaal alleen af te kunnen. Nou ja, hooguit blijven er na 2014 wat internationale adviseurs.

Dat is interessant want er vallen bij het geweld in Afghanistan jaarlijks nog duizenden slachtoffers. Honderdduizenden zijn nog steeds binnenlands ontheemd en meer dan twee miljoen Afghanen leven nog als vluchteling elders.

Op de jaarlijkse corruptie-index van Transparancy International bungelt Afghanistan consequent onderaan. In de vrijhedenindex van Liberty House scoort Afghanistan al sinds 2009 jaarlijks even consequent een 6 (Not Free). Op die index is 7 de slechtst haalbare score. Dus is Afghanistan in de afgelopen tijd toch een beetje vooruit gegaan? Helaas, in 2008 scoorde het een 5, dus beter dan de afgelopen vier jaar.

Bij de parlementsverkiezingen in 2010 en bij de presidentsverkiezingen een jaar eerder werden massa’s stemmen ongeldig verklaard. In beide gevallen was dat mogelijk  zo’n slordige 20% van de uitgebrachte stemmen. Ik houd een slag om de arm, want weinig verkiezingscijfers zijn zeker; zelfs het aantal geregistreerde kiezers en de opkomst­percentages werden betwist. Negen jaar na de Amerikaanse inval was Afghanistan dus nog een wat rommelige democratie, op z’n zachtst gezegd. We moeten vast geloven dat, terwijl de internationale gemeenschap z’n biezen pakt, de presidents­verkiezingen in 2014 wel goed zullen verlopen en in 2015 de parlementsverkiezingen met war lords en andere onkreukbare kandidaten nog eerlijker.

Volgens een scorekaart van Amnesty International uit 2011 liet de bescherming en bevordering van mensenrechten in Afghanistan voornamelijk stagnatie zien. Begin dit jaar meldde UNAMA, de VN-operatie ter plekke, dat in de periode tussen oktober 2011 en oktober 2012 foltering nog veelvuldig voorkwam in Afghaanse detentiecentra en dat het aannemelijk is dat meer dan 30% van de gevangenen die door de internationale troepen worden overgedragen aan Afghaanse autoriteiten vervolgens onderworpen wordt aan foltering. Er bestaat een vergelijkbaar UNAMA-rapport over de periode tussen oktober 2010 en oktober 2011. De afgelopen twee jaar schortte ISAF-troepen meer dan eens gevangenenoverdracht aan nationale autoriteiten op wegens foltergevaar.

Tot zo ver een snapshot van meer dan tien jaar democratiebevordering en rechtsstaatopbouw in Afghanistan.

Toch is voor de internationale gemeenschap de tijd gekomen om te vertrekken. Ook Nederland houdt de politietrainingsmissie in Kunduz iets eerder voor gezien dan eerder was voorzien. Dat komt omdat het Duitse leger wat eerder weggaat en dat leger zorgt voor de veiligheid van de Nederlandse trainers. Trainen onder lokale bescherming valt blijkbaar niet aan te raden. Zo competent is het Afghaanse staatsapparaat nou ook weer niet.

Ondertussen blijven de berichten aanhouden dat het gewapende Afghaanse verzet steun krijgt vanuit en bases heeft in Pakistan. Waarom Pakistan dat toelaat? De aartsrivaal van Pakistan, buurland India, steunt de Afghaanse regering. Links en rechts op de wereldkaart meent Pakistan dus vijanden te hebben, terwijl de oude bondgenoot VS het tegenwoordig goed kan vinden met India. Vanuit Pakistans perspectief tijd voor een potje destabiliseren. Onderwijl blijft de VS ook Pakistan militair wat steunen, om te zorgen dat Pakistaanse hulp aan de Taliban of andere gewapende oppositiegroepen in Afghanistan niet de spuigaten uitloopt. Dus vragen sommige Afghanen zich af aan welke kant de VS nu eigenlijk staat, aan die van president Karzai of aan de kant van zijn gewapende uitdagers? De president zelf schijnt een dezer dagen bij het eerste bezoek van de nieuwe Amerikaanse minister van Defensie Chuck Hagel gezegd te hebben dat de Taliban en de VS beide zijn land destabiliseren.

Het Afghaanse leger moet straks de veiligheid garanderen waar de NAVO daar niet of maar nauwelijks in slaagde. En als ik militair historicus Fred Kagan mag geloven moet het Afghaanse leger dat na 2014 doen zonder tanks, gevechtshelikopters en gevechtsvliegtuigen. Zou dat lukken?

Het is met de veiligheid, de democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten niet veel geworden in Afghanistan. Althans, daar heeft het toch wel heel veel schijn van. Het valt te hopen dat regeringen en parlementen, ook in Nederland, de komende jaren precies willen weten hoe dit zit en lessen willen leren uit tien jaar oorlog en/of rechtsstaatopbouw met ogenschijnlijk weinig resultaat en heel veel menselijke, materiële en politieke schade. Deze maand dertig jaar geleden startte in Den Haag om heel wat minder een parlementaire enquête: de neergang van een gesubsidieerde scheepswerf.

Maar misschien is het politiek niet opportuun om nog langer bij deze lange oorlog stil te staan. En kijken we bij het verlaten van Afghanistan straks allemaal alleen vooruit. Niet omdat dat verstandig is, maar omdat achteruit kijken zo vreselijk pijnlijk is. Goodbye Kabul. ’t Ga jullie goed, maar die kans is niet groot.

Moet er een speciale Amerikaanse rechtbank komen om ‘targeted killings’, beter bekend als drone-aanvallen, juridisch te toetsen? Dat is een vraag die beleids- en opiniemakers in de Verenigde Staten al een paar maanden bezighoudt.

In binnen- en buitenland neemt de kritiek op het ‘targeted killings’-beleid van president Obama toe. Onder president Bush werden Amerikaanse vliegtuigen nog erop uit gestuurd om terrorisme­verdachten te ontvoeren. Tegenwoordig vliegen de drones uit om die verdachten te doden. Willekeurige vrijheidsberoving van overheidswege lijkt dus te zijn vervangen door opzettelijke doodslag met voorbedachte rade. Het begint zo hier en daar te dagen dat dit, juridisch beschouwd, niet per se vooruitgang is.

Bovendien is het systeem van informatievergaring en besluitvorming achter de huidige presidentiële hitlijsten minstens zo intransparant als het systeem waarmee in de tijd van Bush, Cheney en Rumsfeld mensen werden geselecteerd voor een gratis CIA-vlucht naar een geheime gevangenis met speciale behandeling of naar Guantánamo. Sommige van die gevangenen kregen na verloop van jaren en weliswaar tegen de wil van de toenmalige regering nog de kans om hun vrijheidsontneming te laten toetsen door een rechter. Maar aan die drones komt vooralsnog geen rechter te pas. Dat wringt.

Sommige commentatoren en critici hebben voorgesteld de ‘targeted killings’ vooraf te laten toetsen door een speciaal hof  –sceptici zouden het een moordhof kunnen noemen–  zoals er ook een speciale rechtbank is die toestemming moet geven voor het afluisteren van Amerikaanse burgers in aangelegenheden van nationale veiligheid. Ik ken het speciale afluisterhof (FISA Court) niet zo goed, dus mij past hier enige terughoudendheid. Toch is er ten minste één aspect dat mij aan dit voorstel verbaast.

Afluisteren is een opsporingsmethode. Het is een ingrijpende methode en dus is het niet vreemd dat de instanties belast met opsporing van terrorisme en bedreigingen van de nationale veiligheid door buitenlandse actoren of hun handlangers in de VS toestemming van de rechter moeten hebben om deze methode in te zetten. Dat het doelwit van de luistervinkerij daarover niet vooraf wordt geïnformeerd valt te begrijpen. Zou de overheid hem of haar wel verwittigen van de inzet dan zou deze opsporingsmethode weinig opleveren. Bovendien, als blijkt dat op Amerikaanse bodem misdrijven worden gepleegd, dan zullen die volgens de gangbare Amerikaanse strafvordering in een doorgaans openbare rechtszaak worden vervolgd.

De praktijk zal wel minder fraai zijn, maar dit lijkt mij in grote lijnen een beschrijving van de theorie. Dan heeft het er alle schijn van dat de vergelijking tussen het bestaande afluisterhof en het voorgestelde moordhof niet opgaat.

De drone-aanvallen zijn geen opsporingsmethode, maar eerder te vergelijken met de tenuitvoerlegging van een vonnis. Ook als er een heus hof aan te past komt wordt dat vonnis uitgevoerd zonder dat de verdachte weet had van een verdenking, zonder dat de verdachte verweer heeft kunnen voeren en zonder dat de verdachte beroep tegen het vonnis heeft kunnen aantekenen.

Bovendien gaat de tenuitvoerlegging gepaard met nogal wat sneuvelende omstanders. Ook dat is vanuit juridisch oogpunt niet fraai. Straf hoort schuldigen te treffen, niet onschuldigen. Moet de rechter voor deze nevenschade ook vooraf toestemming geven, bijvoorbeeld door per aanval een maximum te stellen voor het aanvaardbare aantal onbedoelde doden en gewonden?

Misschien is het beter om eerst een discussie ten principale te hebben over de legitimiteit van  ‘targeted killings’ voordat zij via een nieuw hof van een juridisch laklaagje worden voorzien.

Zie hier wat bijdragen voor die discussie:

Amnesty International, The devil is in the (still undisclosed) detail, februari 2013

Amnesty International, ‘Targeted killing’ policies violate the right to life, juni 2012

Vanaf vandaag in de bioscoop: Zero Dark Thirty. De film die de jarenlange zoektocht naar Osama Bin Laden in beeld brengt. In de VS wordt gediscussieerd over het waarheidsgehalte van de film en nut en noodzaak van marteling. Zero Dark Thirty opent met een martelscène en legt een direct verband tussen marteling en de uitschakeling van Bin Laden. Voor iedereen die van plan is om de film te gaan kijken, twee dingen.

Geen documentaire
Jane Meyer, de auteur van het boek The Dark Side, hekelt de film onder andere omdat moeilijke vragen over marteling worden vermeden en de geschiedenis geweld wordt aangedaan. De directe link tussen marteling en het uitschakelen van Bin Laden zou niet kloppen. In reactie op de kritiek hebben de makers van Zero Dark Thirty meerdere malen aangeven dat hun productie geen documentaire is.

Hoewel de bezwaren van Meyer en anderen begrijpelijk zijn en een aantal conservatieve Amerikanen de film al heeft gebruikt om het belang van marteling voor de nationale veiligheid te benadrukken, lijkt het mij dat we de gemiddelde bioscoopbezoeker niet moeten onderschatten. Dat marteling in de film wordt getoond is niet meer dan logisch. Sinds 11 september 2001 is er gemarteld met als doel om de verblijfplaats van Bin Laden te achterhalen. Dat staat  vast. Een relatie tussen die marteling en het vinden van Bin Laden wordt door tal van bronnen ontkend.

Marteling is fout
Net als bij elke ondervragingstechniek is het zeker denkbaar dat bij marteling goede, nuttige informatie wordt verkregen. Maar wie daarom beweert dat marteling een effectief middel is om belangrijke informatie te verkrijgen zou eens terug moeten denken aan de informatie die afkomstig was van Ibn al-Shaykh al-Libi. Na gemarteld te zijn gaf de Libiër informatie door over de relatie tussen Irak en Al Qaida. Deze later vals gebleken informatie vormde een belangrijk argument waarmee de VS de invasie van Irak aan de wereld verkocht. We weten hoe dat afliep en hoe hoog de prijs was. De interessante vraag is niet of martelen nuttige informatie kan opleveren, maar of de ondervrager herkent wanneer dat zo is en wanneer dat niet zo is.

Centraal in de discussie die in de VS gevoerd wordt naar aanleiding van Zero Dark Thirty- is de vraag of marteling werkt. De morele vraag of marteling goed of fout is wordt daardoor onderbelicht. Als martelen werkt, is het daarmee nog niet goed; als het niet werkt in ieder geval fout. Amnesty heeft 10-punten geformuleerd waarmee regering een einde kunnen maken aan marteling.

Zero Dark Thirty is overigens een goed gemaakte en interessant film zonder een, bij dit soort films gebruikelijke en vaak geforceerde, romantische verhaallijn. Zoals eerder gezegd moet het waarheidsgehalte van de film met een korreltje zout worden genomen. In de categorie ‘beste film’ werd naast Zero Dark Thirty ook Les Misérables genomineerd voor een Oscar. In Les Misérables zingen mensen meer dan twee uur de tekst die ze ook gewoon hadden kunnen zeggen. Ook dat lijkt me hoogst onwaarschijnlijk.

Als je als Iraanse overheid een 35-jarige blogger hebt gearresteerd  die vervolgens overlijdt in de gevangenis, kun je een aantal dingen doen. Mededogen tonen aan de familie en een onafhankelijk onderzoek instellen zijn uitstekende opties. De Iraanse autoriteiten besloten anders. De beste optie bleek, ongetwijfeld na een inspirerende brainstorm, het door de veiligheidsdiensten laten aanvallen van de moeder van de overleden blogger.

Het formulier waarop Sattar Beheshti zijn klacht over marteling toelicht

Op 30 oktober werd de Iraanse blogger Sattar Beheshti opgepakt, waarschijnlijk door leden van de Iraanse cyber-politie. Na zijn arrestatie op 30 oktober verbleef Beheshti een nacht in de beruchte Evin-gevangenis in Teheran. Diezelfde nacht diende hij een klacht in dat hij door zijn verhoorders zou zijn gemarteld. Op 6 november kon zijn familie zijn lichaam ophalen.

Medegevangenen in de Evin gevangenis schreven later in een open brief dat zij op zijn lichaam sporen van marteling hadden gezien. Familieleden van Beheshti  zijn sindsdien met de dood bedreigd. Met de media spreken over de zaak zou worden bestraft met arrestaties.

Na 40 dagen werd op 13 december de traditionele Iraanse rouwperiode afgesloten. De moeder van Beheshti  ging daarom met familieleden en vrienden naar zijn graf. De reactie van de Iraanse autoriteiten liet qua duidelijkheid weinig te wensen over. De moeder van Beheshti werd bij het graf van haar zoon aangevallen door leden van de veiligheidsdiensten.

Nog altijd hebben de Iraanse autoriteiten geen serieus onafhankelijk onderzoek ingesteld naar het overlijden van Beheshti. Hoewel er in Iran twee onderzoeken lopen naar de omstandigheden rondom zijn dood is de geloofwaardigheid van die onderzoeken op zijn minst twijfelachtig. Nog voordat zij zijn afgerond hebben een aantal parlementariërs en andere betrokkenen tegengestelde verklaring afgelegd.

De Iraanse autoriteiten moeten een onafhankelijk onderzoek instellen naar de dood van Sattar Beheshti, zijn familie met rust laten en verantwoordelijken voor eventuele strafbare feiten op een fatsoenlijke manier berechten. Daarnaast zou ik willen voorstellen dat diegene die op het lumineuze idee kwam om de moeder van Beheshti aan te vallen de volgende keer niet mee doet aan de brainstorm.

De moeder van Satter Beheshti tijdens de bijeenkomst op 13 december

‘When Amnesty calls, you obey’. Dat zei de Nigeriaanse rockster Femi Kuti een paar weken gelden tegen mij toen we het in Lagos over mensenrechten en overheden hadden. Hij was zelf onder de indruk geraakt van Amnesty  toen zijn vader, Fela Kuti, in 1986 vrijkwam na Amnesty-acties. Fela Kuti had zich daarvoor een fel criticaster van het toenmalige militaire regime in Nigeria getoond.

Keer op keer werd mij in Nigeria verteld hoe belangrijk het is dat Amnesty in het land zelf aanwezig is . In de sloppenwijken in Port Harcourt hoorde ik voortdurend: naar ons luistert de overheid niet. Als jullie erbij zijn wordt onze stem veel sterker en worden we wel gehoord. Dat zei onder andere chief Francis Briggs. Volgens de Nigeriaanse autoriteiten moeten de sloppenwijken verdwijnen om plaats te maken voor ambitieuze stadsontwikkeling. Zijn huisje in de wijk Njemanze werd vier jaar geleden platgebuldozerd. Nu ligt er nog steeds alleen maar puin, niks stadsontwikkeling dus. Briggs slaapt afwisselend bij familie en vrienden, hij heeft nog steeds geen ander  huis.

Een tweede voorbeeld: Bodo, het spookdorp dat zo zwaar getroffen werd door olievervuiling en waar sinds  de enorme lekkages van 2008 nog helemaal niet aan opruimen en schoonmaken is begonnen.  De voorzitter  van de Council of Chiefs,  Mene Sylvester Kogbara, sprak in bloemrijke taal en roemde Amnesty als ‘de enige troost en steun voor onze gemeenschap bij deze vernietigende ramp die ons bestaan en onze toekomst heeft geruïneerd.’

Maar ik hoorde niet alleen lof. Hoogleraar Ayo Atsemuwa vertelde dat een jaar of  tien geleden de oprichting van Amnesty Nigeria jammerlijk mislukte. Dat is een smet op ons blazoen. Maar Amnesty kan dat goedmaken, en dient als internationale organisatie echt permanent in Nigeria aanwezig te zijn. Niet om de zoveel tijd onderzoekers of campaigners sturen. Een permanente aanwezigheid zou de strijd voor mensenrechten pas echt versterken. Dat zeiden ook zo’n 25maatschappelijke organisaties op een bijeenkomst speciaal georganiseerd  door de Ford Foundation. Uiteraard moet Amnesty niet dunnetjes over doen wat zij al doen. Maar met onze rapporten en campagnes zouden we echt een groter verschil kunnen maken dan we nu doen.

Amnesty is  twee jaar geleden begonnen met concrete plannen om in diverse delen van de wereld sterker te worden. In India en Brazilië zijn we nu gestart. Ik hoop dat Nigeria snel kan volgen.

Op 30 oktober kreeg de Iraanse blogger Sattar Beheshti bezoek van een aantal mannen, waarschijnlijk leden van de Iraanse cyber-politie. Op 6 november kreeg zijn familie te horen dat ze zijn lichaam bij de gevangenis konden ophalen.

Sattar Beheshti schreef op zijn site, My Life for My Iran, kritische blogs over de Iraanse overheid. In zijn laatste blog schreef Beheshti over de hongerstaking van Nasrin Sotoudeh. Deze Iraanse advocate werd in 2011 tot zes jaar cel veroordeeld en is sinds 17 oktober in hongerstaking.

Sattar Beheshti diende vlak nadat hij was overgebracht naar de beruchte Evin gevangenis in Teheran een klacht in over zijn behandeling tijdens de eerste dagen na zijn arrestatie. Naar eigen zeggen werd hij op een tafel vastgebonden en tegen zijn hoofd geschopt.

Amnesty heeft over een land als Iran soms niet voldoende informatie. Wij hebben voor Sattar Beheshti geen actie gevoerd. Ook als we dat wel hadden gedaan was er helaas een reële kans dat dit geen verschil had gemaakt. Zeker is dat het voor Sattar Behshti te laat komt. Dat is tragisch.

Voor Nasrin Sotoudeh, de advocat over wie Satter Beheshti zijn laatste blog schreef is het nog niet te laat en acties van Amnesty hebben in veel gevallen wel effect. De verslechterde gezondheid van Nasrin Sotoudeh maakt dat haast is geboden. Daarom een simpele oproep. Kom in actie voor haar vrijlating. Teken de petitie op www.fourweeksforfreedom.nl

Sattar Beheshti

Met heel zachte stem en neergeslagen ogen vraagt ze aan het eind van ons korte gesprek: ‘Please sir, help me!’ Aisha is twintig, en zit sinds acht maanden gevangen in de beruchte politiegevangenis die ‘het abattoir’ wordt genoemd, naar de functie die het gebouw vroeger had. Ze is opgepakt omdat haar man verdacht wordt van betrokkenheid bij Boko Haram, de zeer gewelddadige terreurgroep in Nigeria. Ze heeft in al die acht maanden geen bezoek gehad, en geen advocaat gezien. Ze zegt ook buikpijn te hebben, maar een dokter heeft ze nog niet gezien. Het leven in deze gevangenis is ronduit deprimerend. In cellen van zeven bij vier meter zitten tussen de 25 en 28 mensen opgesloten. Eenmaal per dag krijgen ze te eten, maar water, toch niet bepaald een luxeproduct, moeten ze zelf kopen.

Aisha is bepaald niet de enige die willekeurig is opgepakt. Honderden mensen die er van verdacht worden banden te hebben met Boko Haram zijn de afgelopen jaren op dezelfde manier opgesloten, ook als er geen echte verdenking tegen ze bestaat. Ze zitten maandenlang vast, zonder aanklacht, zonder hulp van een advocaat. Bij de problemen die Nigeria al had rond olievervuiling en rechteloosheid voor de bewoners van sloppenwijken is er nu dus ook nog het geweld van Boko Haram. De fundamentalistisch islamitische groep zaait angst en verderf onder de bevolking. Geschat wordt dat de groep sinds 2009 al 1000 mensen heeft vermoord. Daaronder zijn veel politiemensen en soldaten, maar ook talloze burgers, die omkomen bij aanslagen op scholen, kerken en markten. Zo vielen op mijn eerste dag in Nigeria zeven doden bij een aanslag op een kerk.

Angst regeert
De slachtoffers van deze terreur zijn christenen, moslims, politici, journalisten en advocaten, politiemensen en soldaten. En het werkt: uit angst voor represailles durven journalisten niet langer over de misdrijven van Boko Haram te schrijven. Omdat Nigeria geen getuigenbescherming kent durven mensen ook geen aangifte te doen, en leggen advocaten en mensenrechtenactivisten hun werk neer, of slaan met de bevolking op de vlucht.

De reactie van de overheid is hard. Zeer hard. De veiligheidstroepen vallen hele buurten aan, gaan van deur tot deur, pakken mensen willekeurig op, verjagen bewoners en zetten huizen en winkels in brand. Amnesty heeft in een nieuw rapport tal van getuigenissen opgeschreven over mensen die voor de deur van hun huis werden doodgeschoten, of die na hun arrestatie zijn doodgeslagen. Disciplinaire maatregelen tegen deze slecht getrainde politieagenten worden niet genomen. Op de dag dat wij ons nieuwe rapport in Abuja presenteerden werden volgens betrouwbare bronnen tientallen jongeren geëxecuteerd in Maiduguri in het noordoosten van het land.

Dat de orde hersteld moet worden is overduidelijk, maar de manier waarop de Nigeriaanse overheid reageert vergroot de ellende van de bevolking alleen maar. Het is een treurige geweldsspiraal waarvan gewone burgers keer op keer het slachtoffer worden. Alles bij elkaar vormt Nigeria zo een zeer treurige catalogus van ernstige schendingen van mensenrechten. Het zijn deze schendingen die we tijdens ons bezoek aan Nigeria met ministers en hoge functionarissen van de nationale politie en antiterreureenheden bespreken.

Hun reactie is steeds dezelfde: Nigeria is een land in oorlog. De minister van Buitenlandse Zaken is nog het meest gematigd in zijn oordeel. Met zijn regelmatige contacten in de internationale gemeenschap heeft hij meer oog voor de noodzaak van de rechtsstaat.

Nigeria in ‘war on terror’?
Hard tegen hard gaat het er echter aan toe in de bijeenkomst met majoor-generaal Sarkin Bello, een voormalig commandant van de Joint Task Forces van leger en politie, en nu speciaal adviseur voor terrorismebestrijding. Hij verwijt Amnesty op zeer luide toon dat wij de feiten verdraaien, dat we makkelijk praten hebben over mensenrechten, maar dat Nigeria verwikkeld is in een ‘war on terror’.

Anderen, zoals de inspecteur-generaal van de politie, Peter Gana, zijn meer gematigd in hun toon en vragen begrip voor de moeilijke situatie en de noodaak Boko Haram te stoppen. De nationale veiligheidsadviseur Sambo Dasuki heeft in Princeton gedoceerd, en zet vraagtekens bij de onderzoeksmethodiek van Amnesty International. Die methodiek is overigens heel helder. Onze onderzoekers praten met slachtoffers van schendingen van mensenrechten, met getuigen, en met verantwoordelijke functionarissen. Hun bevindingen sturen we naar de verantwoordelijke ministeries voor een reactie. Als die niet komt, zoals bij dit rapport het geval was, gaan we geen jaren wachten maar publiceren we de resultaten.

Beroemd verzet
Van veel oppositie tegen het overheidsoptreden is geen sprake. Dat ligt te gevoelig. Toch duikt niet iedereen in het land voor het geweld. Er zijn nog talloze vrijwilligers actief bij een heel scala aan organisaties, er zijn dappere advocaten, en ook artiesten en academici werken met passie aan de verbetering van mensenrechten. Onder hen is de zanger Femi Kuti, die al jarenlang bij Amnesty betrokken is, eigenlijk al sinds de organisatie succesvol actie voerde voor de vrijlating van zijn vader, musicus en politiek activist Fela Kuti. Zijn vertrouwen in Amnesty is heel groot, zo bleek toen hij tegen ons zei: ‘If Amnesty calls, you obey.’ Ook de zeer succesvolle actrice Omotola Jalade Ekeinde is heel uitgesproken en werkt met Amnesty samen om mensenrechten te verbeteren.

Er zijn dus ook sterke tegenkrachten in Nigeria. Van het grootste belang is dat die krachten steun krijgen vanuit andere landen. Onze nieuwe regering heeft in het regeerakkoord mooie woorden gewijd aan mensenrechten. Als de nieuwe ministers Timmermans en Ploumen volgende week aan de slag gaan, ligt hier in ieder geval al een grote taak.

Op 11 oktober vindt de hoofdzitting plaats in een civiele rechtszaak die vier Nigeriaanse boeren samen met Milieudefensie hebben aangespannen tegen Royal Dutch Shell (RDS) en haar Nigeriaanse dochteronderneming (SPDC). SPDC heeft in de ogen van de eisers onzorgvuldig gehandeld als het gaat om onderhoud van oliepijpleidingen en opruimen van gelekte olie op het grondgebied van de boeren. RDS wordt als moedermaatschappij nalatigheid verweten vanwege het niet voorkomen van de milieuschade.

In het geschil is onder meer de vraag of de olielekkages te wijten zijn aan slecht onderhoud of aan sabotage door derden. Een andere belangrijke vraag is of RDS aansprakelijk kan worden gehouden voor het handelen van de Nigeriaanse dochteronderneming. Nee, vindt RDS, die zeggenschap over het handelen van SPDC ontkent. Ja, zeggen de Nigeriaanse boeren. Zij wijzen erop dat RDS honderd procent aandeelhouder is van SPDC. Het ontbreken van een goede rechtsgang in Nigeria heeft de Nigeriaanse boeren doen besluiten om verhaal te halen in een Nederlandse rechtbank. Het recht op effectieve genoegdoening is een mensenrecht. Als dat in eigen land niet gerealiseerd kan worden, zou in dit geval het land waar de moedermaatschappij van de multinational is gezeteld uitkomst moeten bieden, aldus Amnesty. Is dat ook het geval?

‘Wie stelt, bewijst,’ is een belangrijk principe binnen het recht. Veel bewijsmateriaal dat de eisers nodig zeggen te hebben om hun klachten te bewijzen is in handen van de wederpartij. Het gaat om documenten over de aanleg, vervanging, technische specificaties en inspecties van betreffende pijpleidingen en over de zeggenschapsverhoudingen tussen de gedaagde ondernemingen. In 2010 wees de rechter een verzoek tot inzage van deze documenten af.

In het Nederlands burgerlijk procesrecht is de hoofdregel dat iemand de onder hem rustende informatie niet aan een ander ter inzage hoeft af te geven. Om wel inzage te krijgen moet een aparte procedure gestart worden waarin de eiser moet motiveren dat hij de betreffende informatie nodig heeft. Maar om dat te kunnen speelt de informatie van de wederpartij soms juist een essentiële rol. Het Nederlands recht verschilt in dit opzicht sterk van het Engelse en Amerikaanse recht, waar het verplicht is om bij aanvang van een civiele procedure opgave te doen van alle relevante bescheiden die partijen in hun bezit hebben. De schrijvers van het rapport ‘Fundamentele herbezinning Nederlands burgerlijk procesrecht “Uitgebalanceerd”’ (2006) stelden voor om ook in Nederland partijen te verplichten bij aanvang van het geding zo’n lijst te laten produceren.

Het wetsvoorstel dat inmiddels voorligt in de Tweede Kamer om het inzagerecht aan te passen heeft deze suggestie niet overgenomen. Het bouwt voort op de huidige wetstekst en jurisprudentie en leidt daarmee niet tot een noemenswaardige verruiming van het recht. De angst, mede ingegeven door VNO-NCW, voor ‘fishing expeditions’ is groot: jan en alleman zouden zo maar wat kunnen gaan hengelen naar informatie bij een ‘tegenstander’ om te kijken of dat stof biedt voor een zaak.

Amnesty roept op om waarheidsvinding centraal te stellen in de wijziging van het inzagerecht. Zo maar wat hengelen moet misschien worden voorkomen, maar voor waarheidsvinding moet vissen in troebel water wel mogelijk zijn.

Demissionair minister Opstelten wil dat alle politieagenten stroomstootwapens gaan gebruiken.  Arrestatieteams die het wapen een tijd mochten uitproberen waren er positief over, en volgens het ministerie willen veel agenten er graag mee op pad. ‘Incidentenpolitiek,’ zei de Nederlandse Politiebond bij de NOS . Geef politieagenten eerst maar eens meer tijd voor training met de huidige wapens (pistool, wapenstok, pepperspray), en denk goed na, want het gebruik is niet zonder risico.

Dat klopt. Dit is een potentieel dodelijk wapen, en het moet dus zeker niet als alternatief voor de wapenstok gebruikt worden. Toen in februari van dit jaar de 500ste dode viel na een stroomschok met een politiewapen riep Amnesty International de VS  op het gebruik van de Taser beter te reguleren. In 2008 publiceerde Amnesty een onderzoek waaruit blijkt dat in de Verenigde Staten sinds 2001 zeker 334 doden waren gevallen na een stroomstoot met een Taser, het meest gebruikte merk van deze wapens.

De fabrikant beweert dan wel dat het een veilig wapen is, sterker nog: dat het mensenlevens redt,  maar dat klopt alvast niet voor mensen met hartproblemen. Voor hen kan de stroomstoot van 50.000 volt dodelijk zijn. Of iemand hartpatiënt is valt vanaf de buitenkant natuurlijk moeilijk te beoordelen, dus de zorg van de politiebond is terecht. Het is dan ook zorgelijk dat er in de evaluatie van de proef met de Taser door arrestatieteams alleen wordt gewaarschuwd dat het wapen niet moet worden gebruikt bij mensen met zichtbare gezondheidsproblemen. Ook mensen die drugs of alcohol gebruiken en zeer geagiteerd zijn lopen grote risico’s als ze ge-tasered worden. Agitatie is geen uitzondering in situaties waarbij een politieagent naar zijn wapen grijpt, dus ook dat lijkt me een moeilijke afweging.

Gebrek aan training zou een reden kunnen zijn dat het wapen in de VS tot dodelijke slachtoffers leidt, maar belangrijker nog is dat de Amerikaanse politie ruime bevoegdheden heeft om geweld te gebruiken waar dat feitelijk onnodig is: 90% van de overledenen waren ongewapend. In tientallen gevallen leidde dat tot een arrestatie met dodelijke afloop.  Agenten gebruikten de Taser in die gevallen meermaals, of van te dichtbij, ondanks waarschuwingen dat dit ernstige problemen kan veroorzaken voor het hart en de ademhaling. In de VS werd het wapen ook in de gevangenis gebruikt, en in situaties waarbij mensen geen kant op kunnen. Opvallende uitwassen waren het taseren van een elfjarig meisje, en van zwangere vrouwen en demente ouderen.

Als de Taser gebruikt wordt als een alternatief voor de wapenstok is misbruik ook in Nederland niet uit te sluiten. Het wapen is licht en gemakkelijk in het gebruik, te gemakkelijk misschien. Het is ook weinig geruststellend dat 71% van de Nederlandse politieagenten nu al vindt dat ze te weinig training krijgen voor optreden in risicovolle situaties. Onderzoekers van de Politieacademie, die de invoering van stroomstootwapens evalueerden, vinden dan ook dat het verstandig is om stroomstootwapens alleen beschikbaar te stellen aan goed opgeleide agenten. Gedegen training is dus een ontzettende goed idee, en het besef dat stroomstootwapens potentieel dodelijk zijn moet dan meteen in de eerste les behandeld worden.