Om verschillende redenen komen mensen naar Nederland. Mensen kunnen vluchten voor een oorlog, voor honger of werkeloosheid of gewoon omdat hun gezinsleden al in Nederland wonen. Van al deze mensen moet worden bepaald of ze in aanmerking komen voor een (tijdelijk) verblijf. De procedures die worden gehanteerd om een asielaanvraag te beoordelen, moeten zorgvuldig worden uitgevoerd. Daar gaat het in Nederland gruwelijk mis.

Kafkaëske situatie

Op dit moment zijn er vier vreemdelingendetentiecentra waar in totaal ongeveer zesduizend mensen per jaar voor korte of langere tijd in de cel zitten. Gemiddeld drie maanden, maar soms langer dan een jaar. En vaak ook meerdere malen, want eenmaal uit detentie blijven mensen illegaal en kan weer worden opgepakt.

Er zijn mensen die zo meer dan vier jaar van hun leven in detentie doorbrengen. Een uitzichtloze situatie, zeker als het land van herkomst de mensen niet terug wil nemen. Het is Kafka anno 2013: mensen kunnen nergens heen en worden vermorzeld door een systeem dat geen raad met ze weet.

Click here to view the embedded video.

Uiterste middel

Vreemdelingendetentie is bedoeld als ‘ultimum remedium’, dat wil zeggen dat het alleen ingezet mag worden als het echt niet anders kan. Dat kan het geval zijn vlak voor de daadwerkelijke terugkeer naar het land van herkomst. Maar in de praktijk worden mensen vrijwel standaard vastgezet. Dan komen fundamentele mensenrechten in het geding.

Het gaat in de praktijk om mensen die op bijvoorbeeld Schiphol de toegang tot Nederland is geweigerd of waarvan de asielaanvraag nog loopt (zogenaamde grensdetentie), maar vaak gaat het ook om uitgeprocedeerde asielzoekers of mensen waarvan de verblijfsvergunning is verlopen.

Volgens de internationale verdragen die Nederland heeft ondertekend, mogen staten mensen niet zomaar hun vrijheid ontnemen, alleen als dat echt niet anders kan. Vreemdelingendetentie is het uiterste middel. Dat bevestigt staatssecretaris Teeven van Justitie zelf ook. Tussen woord en daad zit echter een groot verschil.

Alternatieven

Al jarenlang dringt Amnesty aan op alternatieven voor vreemdelingendetentie. Die zijn humaner en soms zelfs kostenbesparend. In een rapport uit 2011 zetten wij alternatieven op een rij op basis van ervaringen in het buitenland. Voorbeelden: een meldplicht, garantstelling of plaatsing in vrijheidsbeperkende instellingen, waarbinnen mensen vrij kunnen bewegen met gebruik van internet en eigen mobiele telefoon. En dan nog steeds geldt: alleen als minder ingrijpende maatregelen niet toereikend zijn.

In opdracht van de Tweede Kamer is daarna een aantal pilots uitgevoerd met alternatieven. Naar verwachting komt staatssecretaris Teeven voor de zomer met een visiedocument, waarin de resultaten staan beschreven.

De hoogste tijd

Dat er met vreemdelingendetentie veel mis is, is duidelijk geworden door de commotie rond de onterechte detentie en daaropvolgende zelfmoord van de Russische asielzoeker Dolmatov en de hongerstakingen in detentiecentra.

Het is nu aan het kabinet en aan staatssecretaris Teeven om fundamentele veranderingen voor te stellen. De tijd is meer dan rijp. Dan helpt het als heel veel Nederlanders duidelijk maken dat ze zich schamen voor hoe we vreemdelingendetentie in ons land aanpakken.

Kom in actie!

Spreek je ook uit tegen de inhumane opsluiting van vreemdelingen. Teken nu de petitie op ikschaammediep.nl

Vaak proberen Amnesty en andere organisaties om mensenrechtenschendingen voor het Nederlandse publiek invoelbaar te maken door het dicht bij huis te houden. We zeggen dan bijvoorbeeld dingen als ‘wat als je wakker wordt en je familie is verdwenen?’ en ‘wat als je in Nederland ineens niet meer mag zijn wie je bent?’. Ook zeggen we graag dat ernstige mensenrechtenschendingen plaatsvinden op bijvoorbeeld ‘maar drie uur vliegen van Nederland!’. Soms werken zulke kunstgrepen. Vaak zijn ze niet nodig.

Armen Ovcharuk werd op 22 oktober 2012 tijdens het uitgaan in Kiev in elkaar geslagen omdat hij homo was. Hij overleed op 27 oktober 2012 aan zijn verwondingen. Op vragen van Amnesty aan de autoriteiten over het onderzoek naar de dood van Armen hebben we tot op de dag van vandaag geen antwoord gekregen.

Ik zou kunnen zeggen dat we vorig jaar nog een EK-voetbal hebben gespeeld in Oekraïne en dat dit soort mensenrechtenschendingen plaatsvinden op maar drie uur vliegen van Nederland. Allemaal waar, maar niet relevant. Het EK en de vliegduur hebben niets te maken met de ernstige mensenrechtenschendingen in Oekraïne.

Ik kan me er niets bij voorstellen hoe het is om homo te zijn in Kiev. Hetzelfde geldt wellicht voor u. Maar ik ben ervan overtuigd dat ik deze keer geen kunstgrepen hoef toe te passen om u ervan te overtuigen dat het belangrijk is om te zorgen dat de moord op Armen Ovcharuk wordt onderzocht en de daders berecht; dat het belangrijk is dat er een vreedzame Gay Pride in Oekraïne wordt georganiseerd en dat Oekraïne geen wetgeving aanneemt die de ‘propaganda van homoseksualiteit’ criminaliseert zoals die nu door het parlement wordt besproken.

Daarom vraag ik u om een petitie te tekenen. Roep de autoriteiten in Oekraïne op om te zorgen dat de eerste Gay Pride door kan gaan.

De laatste weken doen enkele argumenten de ronde waarmee strafbaarstelling van illegaliteit wordt gerechtvaardigd. Tijd voor een snelle reality check.

Argument 1: ‘Er is nu al strafbaarstelling van illegaliteit, dus in feite verandert er voor illegalen weinig’
Bepaalde zaken die samenhangen met illegaal verblijf zijn inderdaad al strafbaar, zoals het overtreden van het inreisverbod. Maar met het voorstel wordt, anders dan nu, enkel en alleen de aanwezigheid zonder verblijfsrecht in Nederland bestraft. Iedereen die dus ook maar een dag zonder verblijfsvergunning of met een verlopen visum in het land is valt opeens onder het strafrecht. Ook komt er een verzwaard inreisverbod waarvan overtreding stevig wordt bestraft. De inzet van het strafrecht tegen vreemdelingen wordt hiermee dus enorm uitgebreid en een grote groep personen wordt opeens gecriminaliseerd.

Argument 2: ‘In de praktijk zal niet actief worden opgetreden, het is maar symboolpolitiek’
Juist die symboolfunctie is een groot deel van het probleem. Een kerndoel van het voorstel is een hard signaal afgeven naar vreemdelingen; het moet hen afschrikken en hun gevoel van ongemak als illegaal in Nederland versterken. Criminalisering, ongeacht de uitvoering, zal de angst bij vele ongedocumenteerde vreemdelingen verder aanwakkeren, waardoor zij nog verder ondergronds gaan en zich helemaal afwenden van (semi-)officiële instanties, zoals politie (voor aangifte), medische zorginstellingen of scholen voor hun kinderen. Om deze reden is het ook nauwelijks mogelijk waarborgen tegen bijvoorbeeld een verhoogd risico op mensenhandel of uitbuiting in te bouwen, zoals wel is gesuggereerd. Al deze waarborgen zijn afhankelijk van enig vertrouwen tussen de vreemdeling en publieke instellingen; juist dit vertrouwen wordt door criminalisering volledig ondermijnd.

Argument 3: ‘Strafbaarstelling bestaat ook in andere EU-landen’
Wat precies wordt bestraft verschilt heel erg per EU-land. Soms gaat het inderdaad, zoals in het Nederlandse voorstel, om bestraffing van aanwezigheid zonder verblijfsrecht, maar het kan ook gaan om illegale grensoverschrijding (in Nederland zijn veel vreemdelingen echter na een legale inreis illegaal geworden), het gebruik van valse documenten of medeplichtigheid aan mensensmokkel. In sommige gevallen wordt strafrecht dus tegen veel categorieën ongedocumenteerden ingezet, in andere gevallen tegen heel weinig. Ten onrechte wordt gesuggereerd dat deze heel verschillende vormen van strafbaarstelling grosso modo hetzelfde zijn als het Nederlandse voorstel. Saillant detail: andere EU-landen worden wel opgevoerd als rechtvaardiging voor strafbaarstelling, maar de regering heeft tot nu toe geen enkele informatie kunnen verstrekken over het nut of de schadelijke neveneffecten daarvan in die landen.

Argument 4: ‘Instemming met strafbaarstelling heeft versoepeling van het vreemdelingendetentiebeleid mogelijk gemaakt, dit is goed voor illegalen’
Maatregelen om vreemdelingendetentie aan te pakken stonden niet in het regeerakkoord, deze zouden vooral zijn ‘afgedwongen’ tijdens het recente Dolmatov-debat. Daar beloofde staatssecretaris Teeven minder detentieplaatsen, meer alternatieven voor detentie en andere wetgeving over de detentieomstandigheden. Maar: de staatssecretaris had al ruim vóór het debat de meeste van deze maatregelen aangekondigd; deze waren bovendien al in voorbereiding voordat de strafbaarstellingsbom bij de PvdA goed en wel barstte. Dat inschikkelijkheid over strafbaarstelling het detentiebeleid verbeterd heeft lijkt dus vooral een rationalisering achteraf. En wat betreft de baat die vreemdelingen hebben bij deze ‘uitruil’: dezelfde groep waarvoor het nieuwe detentiebeleid zal gelden wordt tegelijkertijd geraakt door de negatieve effecten van strafbaarstelling. Bovendien zal strafbaarstelling het gebruik van alternatieven voor detentie bemoeilijken, omdat het begaan van strafbare feiten volgens de regels juist mede een reden moet zijn om een vreemdeling toch in detentie te zetten.

Je zou eigenlijk willen dat deze misleidende, ik zou haast zeggen ‘illegale’, argumenten eens worden afgestraft.

Kom in actie

• Ondersteun onze oproep aan staatssecretaris Teeven en teken de petitie op www.ikschaammediep.nl.
• Lees meer op www.amnesty.nl/vreemdelingendetentie

Dit juridische gordijn verdeelt Rusland in twee groepen. Het Rusland van Goede en Foute Russen. De Foute Russen werken samen met het buitenland, richten maatschappelijke organisaties op, demonsteren voor meer vrijheid en organiseren sneeuwballengevechten.  Nieuwe wetgeving heeft tot doel om de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van vergadering en de vrijheid van vereniging van de Foute Russen sterk te beperken. We weten allemaal hoe gevaarlijk kinderen en sneeuwballen zijn; de staatsveiligheid staat op het spel.

Goede Russen werken hard en zijn patriotisch. Om dit te benadrukken is een oude Sovjet-medaille van zolder gehaald. Als Goede Russen de straat op willen om hun steun voor Poetin uit te spreken dan is daar alle ruimte voor. Dan treedt de politie niet op en vinden er geen aanhoudingen plaats. Nee dan de Foute Russen. Die moeten niet alleen worden aangehouden maar als het even lukt ook verplicht onder psychiatrische behandeling worden gesteld. Zo wordt de zwakbegaafde Mikhail Kosenko beschuldigd van het inslaan op een agent tijdens de protesten die vorig jaar plaatsvonden op de dag voor de inauguratie van Poetin.

Volgens zijn advocaat duwde Mikhail een agent weg nadat deze tegen hem aanviel. Videobeelden bevestigen zijn verhaal. Maar als het aan het Openbaar Ministerie ligt wordt Mikhail weggeborgen in een gesloten kliniek. Weg is weg.

Tijdens het mensenrechtenexamen van de Verenigde Naties verklaarden Russische diplomaten in Genève op 29 april van dit jaar dat er in vergelijking met vier jaar geleden ‘belangrijke vooruitgang’ is geboekt in de Russische wetgeving en wetshandhaving. De nationale mensenrechten-mechanismen zouden zijn versterkt. Daarmee moet de Russen hebben gedoeld op versterking van nationale mensenrechten-mechanismen voor de Goede Russen. De betekenis van universele mensenrechten voor álle Russen is nog niet doorgedrongen tot het Kremlin.

Mikhail Kosenko en veertien andere demonstranten die een jaar na de protesten van 6 mei nog altijd vastzitten merken niets van de ‘belangrijke vooruitgang’ waar Rusland het over heeft. Zij lopen vast op Poetin’s juridisch IJzeren Gordijn.

Loe de Jong zat op zo’n schip. Hij overleefde de oorlog en werd later zijn belangrijkste geschiedschrijver. Een andere vluchteling was de bekendste dichter van zijn tijd, Hendrik Marsman. Hij overleefde het niet. Het schip waarmee hij het Kanaal overstak, ontplofte. Niet door een Duitse torpedo, maar door een ongeluk in de machinekamer. We kennen allemaal de namen van bekende vluchtelingen, zoals deze twee. Of zoals Einstein en koningin Wilhelmina.

Samia Yusuf Omar was in Afrika een bekende naam. Ze was een van de snelste lopers van de wereld. Omdat ze droomde om mee te doen aan de Olympische Spelen in Londen, ging ze vorig jaar mee met een boot. Illegaal van Libië naar Italië. De Olympische droom van Samia Yusuf Omar veranderde op de Middellandse Zee in een nachtmerrie. Haar schip verging. Niet door een militaire actie, maar omdat het een slecht schip was dat niet bestand bleek tegen de verraderlijke Middellandse Zee. Zoals zoveel boten waarmee Afrikanen de oversteek naar Europa wagen.

Vrijheid is niet vanzelfsprekend. De overstekers uit Afrika betalen vaak meer dan een jaarsalaris aan mensensmokkelaars om hun droom van vrijheid te realiseren. Als ze er, in tegenstelling tot Samia Yusuf Omar, wel in slagen om Europa te bereiken, is dat vaak het begin van nieuwe onvrijheid. In Europa is er maar heel weinig belangstelling voor wie ze zijn. Migranten moeten worden geweerd. Het hek aan de grens moet hoger – de kustwacht moet harder optreden- het eerste opvangkamp moet afschrikwekkender- de bureaucratie moet intimiderender en opsluiten moet regel zijn in plaats van uitzondering.

Als je de pech hebt een migrant te zijn met onvoldoende papieren, een asielzoeker met verkeerde papieren, een illegaal zonder papieren, dan kun je een van die zesduizend mensen worden die Nederland elk jaar opsluit. Officieel met het oog op uitzetting, maar daar komt het vaak niet van. Vreemdelingendetentie heet het. Het zijn gevangenissen die soberder zijn dan gevangenissen voor misdadigers. Want voor alle duidelijkheid: het gaat hier niet om mensen die een misdrijf hebben gepleegd.

Mensen worden opgesloten voor een periode van gemiddeld bijna drie maanden maar vaak ook veel langer. Bij binnenkomst in het detentiecentrum moeten ze naakt drie kniebuigingen maken om gecontroleerd te worden in lichaamsopeningen. Ze zitten zestien uur per dag met twee op een cel, zonder toegang tot internet of telefoon. En ze wachten op een onzekere uitslag. Omdat veel landen hun emigranten niet terugnemen of omdat ook daarvoor papieren nodig zijn. In de helft van de gevallen wordt een vreemdeling uit vreemdelingendetentie na een aantal maanden gewoon weer geklinkerd, op straat gezet. Geklinkerd, welkom in de terminologie van een verwrongen systeem.

Vreemdelingen hoeven helemaal niet op deze manier te worden opgesloten. De praktijk in bijvoorbeeld Zweden wijst dat uit. Opvang en persoonlijke begeleiding bij terugkeer werken veel beter. En waarom moet je mensen opsluiten in een cel, hun telefoon afnemen en internet of onderwijs onthouden? Deze beperkingen dienen geen enkel doel.

Sommige mensen vinden in hun zoektocht naar vrijheid de dood. Dat gold voor Samia Yusuf Omar en Hendrik Marsman. Zij leefden decennia na elkaar maar hun verhalen herinneren ons eraan dat vrijheid iets is waarvoor we moeten werken.

Vrijheid krijgt vorm in afspraken. Niet voor niets het jaarthema van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Laten we afspreken dat we stoppen met het opsluiten van migranten. Laten we afspreken dat we kiezen voor vrijheid.

Kom in actie

• Ondersteun onze oproep aan staatssecretaris Teeven en teken de petitie op www.ikschaammediep.nl.
• Lees meer op www.amnesty.nl/vreemdelingendetentie

De gevaren van strafbaarstelling illegaliteit

Naar eigen zeggen stemde de PvdA met grote tegenzin in met opname van de strafbaarstelling in het regeerakkoord met de VVD. Dit zou nodig zijn geweest om het kinderpardon binnen te halen. Maar zoals Amnesty International al heeft betoogd dreigt strafbaarstelling ongedocumenteerde vreemdelingen nog kwetsbaarder te maken voor schendingen van hun mensenrechten. Ook anderen, zoals het College voor de Rechten van de Mens, waarschuwen voor de gevaren. Zo zijn toegang tot onderwijs voor kinderen van ongedocumenteerden, medische zorg en bescherming tegen uitbuiting onvoldoende gewaarborgd. Strafbaarstelling van illegaliteit zou daarom ook nooit als politiek wisselgeld mogen worden ingezet.

Binnen de PvdA groeit het verzet tegen strafbaarstelling. PvdA-lid Sander Terphuis – zelf Iraans vluchteling – lanceerde een petitie die zijn partij oproept strafbaarstelling van illegaliteit te verwerpen. Hij richt zich op het partijcongres van de PvdA zaterdag 27 april, waar hij een motie heeft ingediend om steun voor strafbaarstelling op te zeggen. Ook de Jonge Socialisten, de jongerenorganisatie van de PvdA, heeft principiële bezwaren en heeft een motie ingediend. Lokale afdelingen van de partij, zoals in Amsterdam en Den Haag, spraken zich al uit tegen strafbaarstelling.

Geen duidelijk nut

Welke reden kan er nog zijn om aan strafbaarstelling vast te houden? De politie zit er niet op te wachten, lokale besturen willen het niet uitvoeren en mensenrechtenorganisaties verwerpen het voorstel. Zelfs bij coalitiegenoot VVD – die opname van strafbaarstelling in het regeerakkoord afdwong – is het enthousiasme voor het schadelijke voorstel grotendeels verdwenen. Op lokaal niveau schaarde het Haagse college – geleid door VVD-prominent Jozias van Aartsen – zich achter de gemeenteraad door strafbaarstelling te verwerpen. Om nog maar te zwijgen van staatssecretaris Fred Teeven, die het voorstel “met hetzelfde enthousiasme” als het kinderpardon, waarover hij verre van enthousiast was, zal uitvoeren. Bovendien lijkt hij zelf ook niet overtuigd van het nut. Maar ach, zo stelt hij in het mei-nummer van Wordt Vervolgd, de regering voert wel vaker maatregelen in waarvan ze niet weet of deze werken.

Geen duidelijk nut, wel duidelijke gevaren voor vreemdelingen. Voldoende reden dus om snel een einde te maken aan het wetsvoorstel strafbaarstelling illegaliteit. Dat is nog niet voldoende om de menselijke maat terug te brengen in het vreemdelingenbeleid, maar wel een duidelijk signaal dat die menselijke maat  weer leidend moet worden.

Van Rutte hebben de afgelopen tijd op dit gebied nog niets gehoord. Zijn collega’s uit Duitsland, Frankrijk en zelfs Catherine Ashton, Hoge Vertegenwoordiger van de EU, hebben zich stevig uitgesproken naar aanleiding van de invallen bij tal van maatschappelijke organisaties. Later reageren dan de EU (op zich een prestatie) verdient geen schoonheidsprijs.

Gelukkig is er nog tijd om de minister-president aan te sporen zich uit te spreken over de mensenrechtensituatie in Rusland. Daarom stuurde ik hem gisteren, namens Amnesty, een brief met daarin de oproep om tijdens het bezoek van Poetin, zowel voor als achter de schermen, stelling te nemen.

In 2008 was Rutte als Kamerlid één van de initiatiefnemers van de vrijdenkersruimte in de Tweede Kamer. Controversiële uitingen werden tentoongesteld in de Tweede Kamer omdat de vrijheid van meningsuiting volgens het Tweede Kamerlid Rutte onder druk stond. De vrijdenkersruimte is ondertussen gesloten maar ongetwijfeld staat minister-president Rutte nog altijd pal voor de vrijheid van meningsuiting.

Het bezoek van Poetin is voor de minister-president een uitgelezen mogelijkheid om de Russische president duidelijk te maken dat er een eind moet komen aan de aanhoudende repressie in Rusland. Voor advocaten, journalisten, mensenrechtenactivisten, homo’s en andere groepen mensen die steeds verder in het nauw komen is publiekelijke steun altijd van groot, en soms zelfs van levensbelang.

• Lees de volledig brief aan Mark Rutte
• Meer over onze actie  ’Jaag President Poetin geen angst aan’ op www.amnesty.nl/rusland
• Zelf Mark Rutte ook vragen om zich uit te spreken over de mensenrechtensituatie in Rusland kan ook. Via Twitter op @MinPres

Nou moet ik bekennen dat ik ook wel eens in de zetel van Liga van Arabische Staten of van de International Seabed Authority zat omdat die altijd leeg bleven, maar dat verzoek viel toch niet in goede aarde bij NGO’s. Als iets duidelijk is geworden tijdens deze conferenties dan is het wel de doorslaggevende rol van de civil society bij de totstandkoming van dit verdrag. Zonder het initiatief van mijn goede oude Amnesty-collega’s en de niet-aflatende campagne en lobby van honderden organisaties hadden de regeringen van deze wereld hier niet twee weken gedelibereerd over een verdrag om de wapenhandel onder controle te krijgen.

Verwarrend en bloedstollend
Maar onderhandelen is natuurlijk voorbehouden aan staten, dus ik vertrok. Toen toch niet iedereen gehoor gaf aan die oproep besloot Woolcott de zaal maar helemaal te ontruimen. Het was een chaotisch begin van een lange, verwarrende en bloedstollende finale van de ATT-conferentie. We waren civil en volgden het debat in een tweede zaal met videoverbinding, die al even snel vol stroomde met overtollig ambassadepersoneel, officials, en ngo’s. Het werd er bijna gezellig.

En toen kreeg Iran het woord. De geachte afgevaardigde vertelde hoe hoog de verwachtingen van Iran waren geweest dat er overeenstemming zou worden bereikt over het wapenhandelverdrag, met zijn nobele humanitaire doel om menselijk leed te voorkomen. Leed dat door illegale wapenhandel werd veroorzaakt. Maar er waren helaas tal van onvolkomenheden in de tekst. Zo stond er niets in het huidige ontwerp over agressie door staten, die het leven van duizenden mensen kost, en zweeg deze tekst ook over het onvervreemdbare recht tot zelfbeschikking van volkeren onder buitenlandse bezetting, terwijl het recht van burgers om wapens te bezitten wel werd beschermd vanwege de eisen van een bepaalde staat.

Iran en Noord Korea maken bezwaar
Iran speelde een politiek spel op hoog niveau dat weinig met de doelstellingen van het wapenhandelverdrag te maken had. Het viel hiermee de VS en Israël aan, maar ook andere staten: het verdrag zou alleen de rechten van exporterende landen beschermen, vond Iran, en het recht van landen die wapens importeren voor hun zelfverdediging zou hierin niet worden vastgelegd. Kortom, zei de Iraanse gedelegeerde, we maken bezwaar tegen dit wapenhandelverdrag. Er is geen consensus. Op dat moment leek het alsof er een opgeblazen ballon leegliep in de zaal. Geen consensus betekent geen verdrag, wist iedereen. Maar Woolcott bleef koel en gaf het woord aan Noord-Korea, dat meteen van wal stak: Noord-Korea maakte bezwaar tegen de aanvaarding van de ontwerptekst omdat die niet gebalanceerd is, heel gevoelig vanuit het oogpunt van veiligheid, en omdat hij politiek kan worden misbruikt.

Vooral de artikelen over wapenembargo’s en teksten over mensenrechten bevielen het land niet. De legitieme wapenhandel van tal van landen zou hierdoor worden ondermijnd, en hun roep is niet in dit verdrag weerspiegeld. We wilden onze tassen al gaan inpakken, maar opnieuw deed Woolcott of zijn neus bloedde en gaf het woord aan de Syrische diplomaat die zijn bordje rechtop had gezet ten teken dat hij het woord vroeg. Er ging een schamper gejuich op in onze zaal. We hadden het kunnen weten. Ook de afgevaardigde van Syrië liet weten op zoek te zijn naar oplossingen om de illegale wapenhandel onder controle te krijgen. ‘Mijn land lijdt onder deze bloedige handel,’ zo zei Syrië. Het was dan ook betreurenswaardig dat de tekst van het verdrag geen wapenexporten naar terroristen verbiedt, terwijl dat volgens de diplomaat toch de oorzaak van het leed in Syrië is. Er stond ook niets in het verdrag over het onvervreemdbare recht van volkeren onder buitenlandse bezetting enzovoort terwijl Israël nog steeds de Syrische Golan, Palestina en Libanon bezet.

Syrië heeft ‘meer tijd’ nodig
‘We hebben meer tijd nodig voor een gebalanceerd wapenhandelverdrag waarmee we de internationale vrede en veiligheid kunnen bewaren,’ zo sprak de Syrische diplomaat, en ik zou bijna zweren dat ik een traan in zijn ooghoek zag glinsteren. ‘Meer tijd’ kenden we natuurlijk nog van juli 2012, toen de conferentie zonder resultaat eindigde omdat de VS ‘meer tijd’ vroeg. Goed bedacht. Geen consensus, dus.

Daar had het kunnen eindigen, maar de voorzitter zei doodleuk: Ik heb goed geluisterd, en ik heb wel bezwaren gehoord, maar ik heb niet gehoord dat delegaties het verdrag niet willen aannemen. Als staten het verdrag niet willen moeten ze dat kristalhelder verklaren. Mag ik aannemen dat de conferentie de tekst aanneemt? Waarop Iran, Noord-Korea en Syrie met hun bordjes zwaaiden, en Woolcott de vergadering schorste voor overleg.

Geen Internationaal Wapenhandelverdrag
Het werd later en later, en terwijl we de videobeelden uit de conferentiezaal probeerden te duiden (wie praat met wie en waarover is een populair tijdverdrijf in dergelijke gevallen) en op zoek gingen naar steeds schaarser wordend voedsel in het gebouw namen de speculaties over de afloop toe. Dat deze staten bakzeil zouden halen lag niet voor de hand. De mannen van het Vaticaan dachten dat ze de vergadering misschien wel zouden verlaten. Anderen dachten aan een beweging van Woolcott om de dwarsliggers te paaien. Veel hoop op een verdrag was er niet meer.

Toen de vergadering werd hervat spraken de drie delegaties opnieuw uit dat er geen consensus was, en dat ze inderdaad ‘kristalhelder’ verklaarden dat dit betekende: geen Internationaal Wapenhandelverdrag. Het is opvallend hoe goed deze landen de weg weten in het internationale recht, zoals Syrië, dat verwees naar een juridische opinie van de WHO uit 1987 over de betekenis van consensus: Als landen bezwaar maken is er geen consensus. Het leek me eerlijk gezegd wel logisch, maar logica is niet de enige factor van betekenis op zo’n moment.

‘VN slachtoffer van eigen regels’
Redelijkheid vroeg ook om aandacht, en wel door Mexico, dat zich deze conferentie actief opstelde om mensenrechten in het wapenhandelverdrag te verankeren. Mexico vond dat de bezwaren van de drie landen in het verslag moesten worden opgenomen, maar zei dat het feit dat er een overweldigende meerderheid van landen het verdrag wilde aannemen de doorslag moest geven. Het voerde ook aan dat er geen definitie van consensus was. Daarop ontspon zich een langdurige discussie over consensus, waarbij de staten die dit verdrag niet omarmden strikter in de leer bleken dan de voorstanders. Uiteindelijk waren de woorden van Liberia mischien wel de meest wijze. ‘Dit is geen academische exercitie’, zei Liberia, het land dat als geen ander weet wat ongereguleerde wapenhandel kan aanrichten: ‘Het Internationaal Wapenhandelverdrag is geen instrument om oude politieke kwesties op te lossen. Vandaag is een trieste dag voor de slachtoffers van gewapend geweld. Het is een trieste dag voor de VN, dat een slachtoffer is geworden van zijn eigen regels. Maar laten we de regels volgen.’

Verdrag zo snel mogelijk in stemming brengen
Kenia kondigde namens een groep landen (waaronder de VS en Groot-Brittannië aan dat ze de secretaris-generaal van de VN zouden vragen het verdrag zo snel mogelijk in stemming te brengen tijdens de huidige zitting van de Algemene Vergadering. Ook Nederland sloot zich bij die oproep aan. Zo snel mogelijk zou al na Pasen kunnen zijn, en de verwachting is dat de vereiste 2/3 meerderheid dan makkelijk bereikt zal worden. Het eerste internationale wapenhandelverdrag uit de geschiedenis gaat er dus hoe dan ook komen, dacht iedereen. De Engelse diplomaat sprak optimistisch: ‘Het is een uitgesteld succes, maar een succes wordt het.’

En een groot aantal landen benadrukte nog eens hoe dringend noodzakelijk controle op de wapenhandel is, zoals Ivoorkust: ‘We hebben een tekst die nog niet perfect is, maar die wel de steun heeft van een overweldigende meerderheid van landen. Het wapenhandelverdrag zou een instrument kunnen zijn voor vrede en stabiliteit. Laten we niet met lege handen naar huis gaan.’ En ook Kenia drong aan op spoedige aanname: ‘De wereld heeft dit verdrag nodig om menselijk leed te bestrijden, ‘ zei Kenia. ‘We hebben een sterke tekst opgesteld. We hadden hem vandaag kunnen aannemen. De tijd voor het Internationale Wapenhandelverdrag is nu.’

Er waren meer van dit soort groepsverklaringen, en meerdere individuele landen (zoals Duitsland, Oostenrijk, Marrokko, Paraguay) dringen aan op een sterkere tekst. Tal van delegaties hebben de voorzitter gevraagd om controle op munitie en onderdelen goed te regelen en om ondermijnende teksten te verwijderen of te wijzigen. Maar Vietnam wees er vanochtend op dat er nog lang geen consensus is, en Koeweit betreurde namens de Arabische groep dat geen enkel van haar voorstellen in de voorlopige tekst is overgenomen. Deze landen vinden dat het verdrag alleen maar voordelen oplevert voor de exporterende landen, en verplichtingen voor de importeurs. Ze blijven hameren op zaken die maar zijdelings met het verdrag te maken hebben, zoals het onvervreemdbare recht van landen die bezet worden op zelfbeschikking en vinden dat nucleaire ontwapening de topprioriteit van het ATT moet worden. Ook Noord-Korea mopperde dat niet een van haar ‘belangrijke voorstellen’ is overgenomen.

In de tussentijd hebben 65 Amerikaanse senatoren Obama opgeroepen het ATT niet te tekenen omdat het hun recht om een wapen te dragen zou wegnemen. Dat de vereniging van advocaten, de American Bar Association, die bewering in een rapport heeft gefileerd doet er niet veel toe voor het debat. ‘America has no business making any treaties with the UN’, reageerde een lezer op een blog hierover. De VN wordt door veel Amerikanen als een verwerpelijke organisatie gezien die hun vrijheid bedreigt, en die advocatenvereniging als een extreemlinkse club.

De spanning neemt enorm toe. Woensdagmiddag komt voorzitter Woolcott, op basis van alle discussies en voorstellen met zijn laatste ontwerp-verdragstekst. Donderdag moet duidelijk worden of die de opvattingen in de zaal voldoende weergeeft om consensus te bereiken. Dat levert extra vergaderingen, maar ook veel informeel overleg op. Diplomaten schuiven even bij elkaar aan. Groepjes klonteren samen in de gangpaden, en ook wij maken gebruik van de laatste uren om delegaties te vragen een paar woorden te veranderen, of een voorstel van een van de andere landen te steunen. Gezien de toenemende steun voor mensenrechten in het ATT krijg ik het gevoel dat onze aanwezigheid hier wel effect heeft. ‘Heel goed dat jullie blijven pushen,’ hoor ik af en toe. Maar over de uitkomst valt nog niets te zeggen.

‘Overriding risk’
Zo willen de VS de vrijheid houden om te kunnen bepalen of andere (strategische) belangen zwaarder wegen dan het voorkomen van mensenrechtenschendingen. Ze noemen dat een ‘overriding risk’, een niet-juridische term die prompt verkeerd vertaald werd in de Spaanse en Franse versies. Dat ‘overriding risk’ is nu nog van toepassing op situaties dat volgens de VS de vrede en veiligheid gebaat zijn bij een wapenleverantie, zelfs als deze leidt tot ernstige schendingen van mensenrechten of het oorlogsrecht. Welke vrede en veiligheid is niet duidelijk, en daarom willen wij dat aan die tekst in ieder geval wordt toegevoegd ‘in het ontvangende land’, en dat de export verboden moet worden als dat risico bestaat. Indonesië steunt de VS daar overigens in, want het land wil in onrustige gebieden kunnen ingrijpen zonder dat andere landen zich daarmee bemoeien.

India blijft doodleuk volhouden dat het andere contractuele (defensie-) verplichtingen voorrang wil kunnen geven. Het staat daarin al maanden bijna alleen, maar heeft de hakken stevig in het zand gezet. Het altijd welbespraakte Liechtenstein vond dat het leek alsof er een verdrag van 25 artikelen was opgesteld, maar dat er daarna een artikel kwam dat zei: ‘Grapje!’ De vraag is of een nieuw artikel dat zegt dat die verplichtingen het doel van het ATT niet mogen ondermijnen een echte oplossing biedt.

Terughoudendheid en ‘slinkse woordjes’
China blijft vasthouden aan een beperkte lijst wapens en handelsactiviteiten binnen het bereik van het verdrag. Egypte (en met dit land vrijwel de hele regio plus Venezuela en Cuba) probeert het VN Handvest te herschrijven en wil niets van transparantie weten, en eigenlijk ook niet met bemoeienis in interne kwesties. Op allerlei plekken in deze tekst staat dat nationale wetgeving voorgaat, of slinkse woordjes zoals dat staten worden ‘aangemoedigd’ om bepaalde maatregelen te nemen.
Je zou bijna vergeten dat een overweldigende meerderheid van staten een paar maanden geleden voor een wapenhandelverdrag volgens ‘de hoogste gemeenschappelijke standaarden’ heeft gestemd komt om mensenlevens te sparen.

Het effect van al die onwelwillendheid is dat het volgens de nieuwe tekst nog steeds niet verboden is om wapens te leveren terwijl staten weten dat ze gebruikt zullen worden voor willekeurige executies, marteling en verdwijningen. De risico-analyse biedt ook nog allerlei uitwegen en sluiproutes, en voor munitie gelden nog steeds geen controleverplichtingen voor importregulering, omleiding, en rapportage. We hebben opgeroepen om president Obama aan te schrijven dat de VS zijn verantwoordelijkheid moet nemen door mensenrechten centraal te stellen in het verdrag, en collega’s hebben in Washington bij het Witte Huis gedemonstreerd.

We waren er maar druk mee, dit weekend. Na een vergadering op zaterdag zijn we uitgezwermd om zoveel mogelijk met onze diplomaten te praten, mails aan delegaties te versturen met de belangrijkste pijnpunten en verzoeken om deze maandag te bespreken. Haast is geboden, want woensdag moet het eindvoorstel er liggen.
Gelukkig bleef er nog een paar uur over voor wat fantastische galerieën in Chelsea en het Metropolitan Museum. Die portie Picasso’s en Pollocks had ik wel even nodig om mijn geest te verfrissen.