In de Srebrenica-zaak gaat het om de aansprakelijkheid van de staat (i.c. de Nederlandse) en de vraag of deze aansprakelijk is voor de handelingen van Nederlandse militairen in de context van de internationale VN-operatie in Bosnië. De procureur-generaal (PG) bij de Nederlandse Hoge Raad bracht op 3 mei zijn advies uit over de vraag of het niet-beschermen van de familieleden van de Dutchbat-tolk Hasan Nuhanovic een onrechtmatige overheidsdaad van de Nederlandse staat oplevert.

De landsadvocaat had namens de staat betoogd dat de militairen onder verantwoordelijkheid van de VN opereerden en dat Nederland niet aansprakelijk was. Nee, zegt de PG in een prachtig helder betoog, de VN hadden geen ‘effective control’ over de manschappen van Dutchbat op het moment dat deze de familie van de tolk wegstuurden. Srebrenica was gevallen en de rol van de VN was uitgespeeld. Dutchbat stond er alleen voor, schrijft de PG, en daardoor was het handelen van de Dutchbatters de volledige verantwoordelijkheid van Nederland geworden. En zo werd Nederland aansprakelijk. De PG wijst op de omstandigheid dat na de val van de enclave de militairen de opdracht hadden om vluchtelingen te evacueren en te beschermen. Dutchbat had dus alles in het werk moeten stellen om de familie van Nuhanovic mee te nemen, met of zonder VN-pas en het had de risico’s die daaraan verbonden waren moeten accepteren. Sterker nog, de PG zegt dat de risico’s er op dat moment niet toe deden.

De PG veegt de vloer aan met het argument van de landsadvocaat dat de staat indertijd niet had kunnen weten wat er met de Nuhanovic-familie zou gebeuren toen men ze van de compound stuurde. De staat voerde aan dat men zeer terughoudend dient te zijn om met de kennis van nu de beslissingen van toen te toetsen. De PG schrijft: ‘Wanneer de rechter zich daarover niet zou mogen uitspreken, zou rechteloosheid ons ten deel kunnen vallen’. Het is één van de vele uitspraken van de PG die mij tot grote tevredenheid stemmen. We wisten toen immers al heel veel. In september zullen we zien of de Hoge Raad het advies van de PG zal volgen. Als dat zo is, dan gaat onze Srebrenica-zaak de geschiedenis in als een mijlpaal die zijn weerga niet kent.

De uitspraak heeft een heftig debat veroorzaakt‚ niet in de laatste plaats omdat er een groot verschil is met het eerste vonnis‚ waarin Perišic´ tot 27 jaar was veroordeeld. Zo’n groot verschil in interpretatie van historische feiten valt niet uit te leggen aan de mensen om wie het gaat‚ de slachtoffers in Bosnië en Kroatië‚ vinden sommigen. Slecht dus voor de reputatie van het tribunaal.

‘Onzin’‚ schrijft de Brit Marko Attila Hoare‚ mijn favoriete Balkan-deskundige‚ in zijn laatste blog. Dat er binnen het tribunaal verschillen van mening bestaan‚ laat juist zien dat iedere zaak serieus wordt herbeoordeeld‚ vindt hij.
Hoare ageert ook tegen de veelgehoorde klacht dat dit een politiek besluit is en dat het tribunaal na de vrijspraken van de Kosovo-Albanees Ramush Haradinaj en de Kroaat Ante Gotovina‚ ook een Serviër moest vrijspreken. Er zijn interessantere inzichten. Uit de jurisprudentie van de Beroepskamer blijkt namelijk dat de rechters daar zich al langer zorgen maakten over de te zeer opgerekte aansprakelijkheid van hoge regeringsfunctionarissen. Militaire en politieke leiders werden op grond van hun formele functie gestraft
voor de daden van ondergeschikten en bondgenoten. De Beroepskamer heeft dat in enkele gevallen teruggedraaid tot lagere straffen en zelfs tot vrijspraken. Zo vond de Beroepskamer in de zaak tegen de Bosnische legerleider Enver Hadžihasanovic´ dat hij niet verantwoordelijk gesteld kon worden voor de moorddadige acties van de buitenlandse mujahedien die (ongevraagd) aan de oorlog in Bosnië deelnamen. Terecht.
Liefhebbers van complottheorieën zien een relatie tussen het Perišic´-besluit en de recente plannen van de Britten en Fransen om Syrische rebellen te steunen. Die rebellen plegen oorlogsmisdaden‚ is aangetoond. Hen steunen zou het Westen medeplichtig kunnen maken en de leiders daarvan ooit voor een internationale rechter kunnen brengen. Het laatste Perišic´-vonnis‚ zeggen de complotdenkers‚ heeft dat voorkomen.

Ik geloof er niets van. Eerder zie ik een consequente lijn in de besluiten van de Beroepskamer‚ gebaseerd op juridische gronden‚ niet op politieke overwegingen. Over de vraag of en hoe de Serviërs hun bondgenoten in Bosnië hielpen oorlogsmisdrijven te plegen‚ zullen historici zich nu buigen. Hoe teleurstellend dat ook is voor de Bosnische slachtoffers.

In eerste instantie hadden de rechters geconcludeerd dat de militair Perisic de Bosnische Serviërs steun had verleend om hun moorddadige plannen te kunnen uitvoeren. Hij wist van ophanden zijnde aanvallen en kon dus weten wat daar de gevolgen van zouden zijn. Hem werd dan ook niet alleen verweten dat hij had geholpen bij de moord op de duizenden burgers van Sarajevo en Srebrenica maar ook dat hij de misdrijven niet had voorkomen. Ik dacht indertijd dat de verantwoordelijkheid van de Servische legertop ten aanzien van de misdrijven in Bosnië met dat eerste vonnis in steen gebeiteld stond.

Dat nu blijkt niet waar te zijn. Althans volgens de Beroepskamer. Deze vindt dat het Servische leger weliswaar steun verleende aan de Bosnische-Serviërs maar dat er onvoldoende bewijs is voor de vooronderstelling dat die steun was gericht op het plegen van misdrijven. Volgens de Beroepskamer waren de rechters er indertijd ten onrechte van uit gegaan dat het Bosnisch-Servische leger een puur criminele organisatie was. Maar het Bosnisch-Servische leger was óók een gewoon leger, stelt de Beroepskamer, en het assisteren bij oorlogsinspanningen is dus op zich geen misdrijf.
Het Servische leger en ook de hoogste baas Perisic gaan daarom vrijuit. De Beroepskamer vindt bovendien dat Perisic in fysiek opzicht te ver verwijderd was van de oorlogsmisdrijven door de Bosnisch-Serviërs. De rechters achten onvoldoende bewijs aanwezig dat er een relatie was tussen het handelen van de verdachte en de misdrijven door de Bosnische Serviërs.

Wat de precieze relatie was tussen de Serviërs en hun Bosnische broeders blijft wat het Joegoslavië-tribunaal betreft onbeantwoord. De rechters zullen zich er waarschijnlijk niet meer over buigen. Over de rol van de man die sinds 2005 in de Scheveningse gevangenis in detentie zat, zullen we pas meer te weten komen als hij zijn memoires publiceert, zo suggereert Balkandeskundige Tim Juddah in zijn boek over de Serviërs. Tot dan blijft Momcilo Perisic grotendeels een raadsel.

In deze voorronde bepalen de rechters ook of de aanklager wel bevoegd is om de zaak te vervolgen. Zijn advocaten eisen namelijk dat hun cliënt wordt teruggebracht naar Ivoorkust om daar te worden berecht. Evenals zijn echtgenote Simone en andere handlangers is Gbagbo ook daar gedagvaard. Simone wordt er onder meer van verdacht dat zij heeft opgeroepen tot verkrachting.

Aanhangers
Het is de derde dag van de vier dagen durende zitting dat ik met studenten aanschuif op de publieke tribune. Op de eerste twee dagen was er geen plaats vanwege het grote aantal Gbagbo-aanhangers, zowel binnen als buiten het Strafhof. Buiten protesteerde men tegen zijn vervolging, binnen zwaait men vrolijk naar de verdachte.

We luisteren naar het betoog van één van Gbagbo’s advocaten, Dov Jacobs, die stelt dat het Strafhof moet afzien van vervolging omdat de autoriteiten in Ivoorkust klaar staan om zijn cliënt te berechten. Deze eis verwijst naar het zogeheten complementariteitsprincipe, op basis waarvan het Strafhof alleen tot vervolging overgaat als lokale rechtbanken dat niet kunnen of willen. Het is de crux van de internationale strafrechtspleging, waarin het Strafhof het laatste middel is.

Bloedige video
Het team van aanklagers zet uiteen dat Gbagbo verantwoordelijk was voor de acties van militairen, veiligheidsdiensten, milities en huurlingen die moordden en verkrachtten. Voormalige soldaten hebben tegenover de aanklagers verklaard dat Gbagbo van alle misdrijven op de hoogte was, dat de troepen volledig onder zijn controle opereerden en dat hij zelf opdracht gaf tot aanvallen op burgers. Als bewijs laat de aanklager een video zien van een demonstratie van een grote groep zingende en dansende vrouwen. Een legertruck rijdt langzaam langs. De vrouwen denken dat de militairen hen bescherming zullen bieden. Totdat er gericht op hen wordt geschoten. Het wordt een zeer bloederige video.

De bewijzen die de aanklagers presenteren overtuigen ons. Wij denken dat de zaak op die grond kan doorgaan. Blijft de vraag of de rechters advocaat Dov Jacobs gelijk geven en Gbagbo terugsturen naar Ivoorkust.

Na de zitting vraag ik hem waarom Gbagbo zo graag thuis wil worden berecht. Want hoe weet hij nu of hij daar eerlijk proces krijgt? Jacobs weet het antwoord niet: hij heeft het zijn cliënt niet gevraagd. Overigens denkt hij niet dat de rechters Gbagbo zullen terugsturen.

Uitspraak op 28 maart.

Vredesstichter
Een paar dagen na het gastcollege ben ik met de studenten aanwezig bij het proces. De strategie van Karadžić is erop gericht zichzelf te profileren als vredestichter. Het lijkt niet te lukken. Karadžić heeft sinds oktober vorig jaar meer dan zeventig getuigen opgeroepen. Het is een bonte stoet van voormalige militairen, politici en diplomaten. Deze maand getuigen onder anderen twee eerder veroordeelde Bosnisch-Servische generaals, Dragomir Milošević (geen familie) en Radislav Krstić, en Karadžić’ voormalige woordvoerder, een notoire moslimhater. Geen van de getuigen heeft zijn verdedigingsstrategie nog kunnen onderbouwen. Integendeel, sommigen worden door de aanklagers snel ontmaskerd als leugenaars. In andere gevallen vragen de rechters zich vertwijfeld af wat de relevantie is van hun verklaringen. Van de bewondering voor de kundigheid die Karadžić in de beginfase van zijn proces vertoonde, lijkt niet veel over te zijn. Waar zijn de juridische adviseurs van Karadžić gebleven?

Eén van hen, de Amerikaanse advocaat Peter Robinson, ontmoeten we in de pauze van het proces. Hij leidt het team van adviseurs dat Karadžić moet helpen het overstelpende bewijs van de aanklagers onderuit te halen. Robinson legt ons uit dat Karadžić de regie geheel in eigen handen heeft. En hij voegt eraan toe dat geen advocaat het beter zou doen.

Ik zie fronsende wenkbrauwen bij mijn studenten. De verbazing neemt toe als Robinson vertelt hoe intelligent‚ religieus‚ zachtaardig en beleefd zijn cliënt is en hoe lonend het is met zo’n intellectueel te werken.

Kan een advocaat of juridische adviseur als Robinson een rol van betekenis spelen in de rechtszaak tegen Karadžic´? Voormalige politieke leiders zoals hij zijn als geen ander op de hoogte van de complexe verhoudingen tijdens een oorlog. Karadžic´ is tegelijkertijd zó bedreven in het optrekken van rookgordijnen om tegenstanders op het verkeerde been te zetten dat zelfs zijn juridische adviseur hierdoor beneveld lijkt te zijn geraakt. De studenten hebben dat door‚ ze worden ongetwijfeld goede advocaten. Ik weet zeker dat de verontwaardiging van de historicus Zwaan hen daarbij heeft geholpen.

Over inzichten in de gebeurtenissen in Srebrenica ging het deze week ook bij de Hoge Raad. Deze boog zich over de zaak van de families van de Dutchbat-tolk Hassan Nuhanovic en de Dutchbat-electricien Mustafic tegen de Nederlandse staat. Zij houden de Nederlandse staat mede aansprakelijk voor de dood van de ouders en broer van Nuhanovic en van Mustafic omdat Dutchbatters hen geen bescherming wilde geven op de Nederlandse compound toen Srebrenica onder de voet werd gelopen door de Bosnische Serviërs. Het Hof had de Bosniërs in het gelijk gesteld. De Staat ging in cassatie. De in moreel en juridische zin gecompliceerde zaak is terug te brengen op drie kwesties. De Hoge Raad moet een antwoord geven op de vraag of Nederland rechtsmacht heeft over de gedragingen van de leden van Dutchbat. Deze opereerde immers onder de verantwoordelijkheid van de VN. Ten tweede buigt de Hoge Raad zich over de vraag of Dutchbat ‘effective control’  had over hetgeen zich op de compound afpeelde. En ten slotte moet ons hoogste rechtscollege antwoord geven op de vraag of de Dutchbatters wisten wat er zou gebeuren met degenen die zij van de compound stuurden. Met betrekking tot dit laatste heikele punt stelde de staat dat Dutchbat ‘met de wetenschap van toen’ niet had  kunnen weten dat hun handelen desastreuze gevolgen zou hebben. Dat vind ik een vreemde voorstelling van zaken. De moslims waren massaal naar de compound van Dutchbat gevlucht omdat zij de agressie van de Serviërs vreesden. Dutchbat wilde zelf ook zo snel mogelijk vertrekken omdat het doodsbang was voor de overmacht en het geweld van de Serviërs. De advocaten van Nuhanovic en Mustafic brachten de rechters in herinnering dat men vanuit de compound lijken kon zien liggen. Belangrijker lijkt me het gegeven dat het zomer 1995 was. Er waren vier jaren van etnische zuiveringen voorafgegaan. In die vier jaar waren er 100 duizend doden gevallen. Sterker nog, in 1995 dacht men nog dat er 250 duizend slachtoffers waren gevallen, een aantal dat pas later naar aanleiding van gedegen onderzoek naar beneden bijgesteld moest worden.

De kennis over de gebeurtenissen in Srebrenica die wij nu hebben is vele malen groter dan in 1995. De zaken bij het Joegoslavië-tribunaal hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de waarheidsvinding en doen dat – zie de zaak Mladic – nog steeds. Maar dat het een groot risico was om moslims in de armen van de Bosnische Serviërs te drijven dat wist men toen echt al.

Het opmerkelijke van het Tolimir vonnis is dat het, net als in de Gotovina-zaak, een meerderheidsbeslissing: Tolimir had volgens één van de drie rechters vrijgesproken moeten worden. Deze rechter vond niet alleen dat er onvoldoende bewijs was voor het feit dat Tolimir wist dat er op grote schaal werd gemoord door zijn manschappen maar ook dat niet was aangetoond dat het Bosnisch-Servische leger de bevolking van Srebrenica had geterroriseerd. Hiermee wijkt deze rechter wel heel erg af van de bevindingen en eerdere beslissingen van het tribunaal.

De Tolimir en de Gotovina zaken tonen aan dat het internationale strafrecht grote marges van interpretatie laat. Dat is eigen aan het recht in het algemeen en is op zich niet problematisch. Maar de meningsverschillen in deze twee zaken zijn zo groot en zo fundamenteel dat ze niet meer zijn uit te leggen op basis van juridische nuances. Dat is wel een probleem.

Werkwijze Strafhof
Het bijna zeshonderd pagina’s tellende vonnis biedt een rijkdom aan details over de burgeroorlog die in 2002 en 2003 woedde in Congolese provincie Ituri. Het geeft – voor de liefhebbers – ook een interessante inkijk in de werkwijze van het Strafhof‚ de strategie van de aanklager en de manier waarop slachtoffers deelnamen aan het proces. Maar over de persoon Lubanga en zijn persoonlijke omstandigheden‚ zijn drijfveren of motieven komen we niet veel te weten. De krijgsheer en voormalige psycholoog ontkent de aantijgingen. ‘Ik heb beschermd wat de mens het meest dierbaar is‚ namelijk het leven‚ en ben opgestaan voor een onderdrukt volk’‚ stelde hij aan het eind van zijn proces.

Zuiveringscampagnes
Zo’n zinsnede hoorden we dit najaar ook tijdens het proces tegen de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadžic’ voor het Joegoslaviëtribunaal.
‘Ik zou beloond moeten worden voor alle goede dingen die ik heb gedaan tijdens de oorlog’‚ begon de voormalige psychiater zijn verdediging.

Karadžic’ wordt verdacht van genocide‚ misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven. Meer dan honderdduizend doden vielen er in Bosnië‚ wat volgens de aanklagers voor het grootste deel het gevolg was van de etnische zuiveringscampagnes door de Bosnische Serviërs‚ onder leiding van Karadžic’. Maar de verdachte noemt zichzelf een zachtaardige en literaire man‚ die alles had gedaan om de vrede te bewaren in Bosnië. Hij had niets tegen andere bevolkingsgroepen‚ vertelde hij de rechters. ‘Ik had een kapper die moslim was!’ zei hij.

Bagatelliseren
De politieke en militaire leiders van weleer die zich moeten verantwoorden tegenover internationale tribunalen tonen zich bedreven in het  voeren van hun verdediging. Ze proberen verscheidene strategieën uit om de feiten naar hun hand te zetten. Het bagatelliseren van de eigen macht is er een van. Voormalig Servische president Slobodan Miloševic’ maakte er graag grappen over. ‘Ik word nog verantwoordelijk gesteld voor iedere verkeersdode in Belgrado!’ riep hij eens.

Een aantal verdachten voerde voor het Joegoslavie-tribunaal aan dat zij in de chaos van de oorlog de controle waren verloren over hun manschappen en partijgenoten. En er werden ook ‘excuses’ van stal gehaald‚ bekend van vroegere tijden. De Bosnisch-Servische generaal Zdravko Tolimir‚ vervolgd voor zijn betrokkenheid bij de massamoord in Srebrenica‚ bestond het vol te houden dat hij slechts bevelen had uitgevoerd.

Adolf Eichmann
De internationale rechters hechten over het algemeen weinig waarde aan de versie van de gebeurtenissen die door verdachten te berde wordt gebracht – zie de straffen die het Joegoslavië-tribunaal oplegde. Maar bij ons‚ het publiek‚ blijven de verklaringen van verdachten en hun interpretatie van historische gebeurtenissen nog wel eens hangen.

Het beruchtste voorbeeld is de strafzaak tegen nazikopstuk Adolf Eichmann. Lang waren wij in de ban van Hannah Arendts typering van Eichmann als ‘banale’ bureaucraat‚ de man die de plannen van anderen had uitgevoerd en volgens hemzelf een radartje in een groter geheel was geweest. Het recent verschenen boek Eichmann in Argentinië van de Duitse filosofe Bettina Stangneth toont aan dat Arendts conclusies‚ die ze baseerde op Eichmanns eigen verklaringen tijdens zijn proces‚ niet kloppen. Het waren geen banale maar uiterst kwade intenties‚ die Eichmann dreven.

In Argentinië‚ waarheen hij na de oorlog vluchtte en waar hij uiteindelijk werd ontmaskerd‚ zou hij hebben verklaard dat hij met volle overtuiging miljoenen Joden de dood in had gestuurd en dat hij betreurde dat het er niet meer waren geweest. Karadžic’ zal het komende jaar zíjn visie geven op de geschiedenis. Over zijn werkelijke drijfveren zullen we weinig te weten komen. Daarvoor is het wachten op biografen die even diep graven als Bettina Stangneth.

Onder de vele reacties vond ik een persverklaring van het Internationaal Secretariaat van Amnesty in Londen. Hierin vraagt de organisatie zich af wie er dan wel terecht moet staan voor de martelingen en ‘verdwijningen’ nu de drie zijn vrijgelaten.

Met een dergelijke stijl en woordkeus schaart de organisatie zich bij de categorie emotionele reacties die ik op internet las. Men is boos en teleurgesteld. Dat is begrijpelijk. Maar een organisatie als Amnesty had het denk ik anders moeten aanpakken. Een vonnis is een juridische waardering van de tenlastelegging en geen moreel oordeel over historische feiten. De zaak tegen voormalig premier Haradinaj en twee anderen is vanaf het begin een voor veel juristen onbegrijpelijke opeenstapeling van onhandige en onverstandige beslissingen geweest. Het is een publiek geheim dat het merendeel van de juristen in het kantoor van de aanklager zich niet wilde wagen aan deze zaak.

Voor zover ik heb begrepen vond men het bewijs te mager en de zaak zelf onvoldoende belangrijk in vergelijking met andere zaken waar het tribunaal zich over buigt. Tijdens de eerste rechtszaak was de verdediging zo zeker van de zwakte van de zaak dat men geen getuigen à decharge opriep. Een zeer ongebruikelijke beslissing in dit soort zaken.

De eerste vrijspraak voor de – twee van de drie – Kosovaren kwam voor niemand als een verassing. Het besluit om de zaak te heropenen was voor veel juristen vervolgens als vloeken in de kerk. Tijdens het tweede proces vond de verdediging wederom dat het bewijs en de redenering van de aanklager dermate zwak waren dat men ook deze keer geen getuigen opriep. Het huidige vonnis om de Kosovaren vrij te spreken was een unanieme beslissing van de drie rechters.

Vergelijk dat met de eerdere vrijspraak deze maand waar twee van de vijf rechters het fundamenteel oneens waren met de beslissing om Gotovina vrij te laten. Dat brengt me terug bij mijn verwondering over de reactie van Amnesty op deze zaak. Dat had een zakelijker – lees: juridische – analyse moeten zijn van de zaak en het vonnis. Ook vraag ik me af waarom Amnesty in eerdere vrijspraken geen vragen stelde over ‘wie er dan moet boeten’.

De verzoeken vanuit de regio zijn begrijpelijk. Wie het vonnis leest ziet dat het een dubbeltje op z’n kant was: het vonnis is een meerderheidsbesluit: twee van de vijf rechters zijn van mening dat Gotovina wel een straf had verdiend. Serge Brammertz, de teleurgestelde aanklager van het tribunaal, vertelde de samengestroomde internationale pers dat hij de dossiers graag laat overbrengen naar de regio zodat lokale rechtbanken zich over de zaak kunnen buigen. Dat lijkt me een uitstekend idee. Zo wordt voorkomen dat de boeken voortijdig gesloten worden.